In augustus 2024 vond in de Baai van Breid voor de kust van Oost-Antarctica iets plaats wat satellieten sinds 1979 niet meer hadden vastgelegd. Midden in de poolwinter, wanneer de zee hier gewoonlijk bedekt is met een aaneengesloten ijskorst, ontstond plotseling een enorme wak — een stuk open water, omringd door ijs. Op het hoogtepunt bereikte de oppervlakte ervan 89 121 vierkante kilometer, wat ongeveer overeenkomt met de grootte van Portugal.
Wakken langs de Antarctische kusten komen wel vaker voor: sterke winden vanaf het continent drijven het ijs dikwijls de open zee in. Maar een wak in de open oceaan van deze omvang in de winter in dit gebied is een ongekend verschijnsel. Wetenschappers onder leiding van Jibandjyoti Swain van de Indiase Bharathidasan-universiteit hebben de oorzaken ontrafeld. Hun onderzoek verscheen in het tijdschrift Geophysical Research Letters.
Alles begon lang voordat het open water verscheen. Al begin juli bleef de concentratie van zee-ijs in het gebied van de baai rond 96 procent. Tegen het einde van de maand was die onder 25 procent gezakt. De ijskap verzwakte geleidelijk. De hoofdrol werd gespeeld door zes krachtige atmosferische rivieren — smalle stromen van warme en vochtige lucht die zich vanuit lagere breedten naar de pool uitstrekken. Zij trokken van 6 juli tot 6 augustus over de regio. Wat de kracht van het vochttransport betreft, overschreden veel ervan het 99e percentiel over de hele waarnemingsperiode van 1979 tot 2023.
Deze stromen brachten abnormale warmte: de luchttemperatuur steeg ongeveer 19 graden boven normaal. Dichte wolken en verhoogde sneeuwval werkten als een deken en beletten het oppervlak zijn warmte aan de ruimte af te staan. Daardoor vertraagde de ijsgroei. Tegelijkertijd brachten de winden warmer water uit de diepten van de oceaan omhoog. Er ontstond een mariene hittegolf die verhinderde dat de bovenste laag afkoelde tot het vriespunt.
Op 4 augustus verschenen de eerste aanzienlijke stukken open water. De wak breidde zich snel uit: op 6 augustus bedroeg de oppervlakte ervan ongeveer 21,6 duizend vierkante kilometer, op 7 augustus al bijna 77 duizend. De volgende dag bereikte zij haar maximum. Enkele dagen later zorgden koudere winden uit het noorden ervoor dat het ijs zich aan de randen gedeeltelijk kon herstellen, en het open water kwam binnen een ijskring te liggen. Tegen 10 augustus begon de wak te krimpen.
Deze gebeurtenis vond plaats tegen de achtergrond van een algemene afname van het winteroppervlak van het Antarctische zee-ijs in de afgelopen jaren. De onderzoekers benadrukken: de wak ontstond niet door één factor, maar door een zeldzame samenloop van extreme atmosferische en oceanische omstandigheden. Inzicht in zulke wisselwerkingen kan helpen het gedrag van het Antarctische ijs in een veranderend klimaat nauwkeuriger te voorspellen.
