Op 18 juli 2026 registreerde een automatisch weerstation op het Frans-Italiaanse Concordia een temperatuur van min 84,1 graden Celsius. Het was op Aarde niet zo koud geweest sinds 2012, toen op het Russische Vostok min 84,2 graden werd gemeten.
Dit was geen record, en we moeten hier niet overdrijven. Concordia's eigen minimumtemperatuur bedroeg min 84,7 graden, gemeten op 13 augustus 2010; het scheelde nu zes tienden van een graad. Van alle metingen van het station sinds het begin van de waarnemingen in 2005, staat de julimeting op de derde plaats. In de winter is het hier regelmatig kouder dan min 80, en het cijfer op zich wijkt niet af van het seizoensbeeld.
Toch is het ook geen alledaagse gebeurtenis te noemen. "Zelfs hier, waar strenge vorst normaal is, blijft een temperatuur onder de min 84 opmerkelijk," vertelde ploegleider Gabriele Carugati, atmosfeerchemicus en glacioloog bij het Italiaanse Nationale Programma voor Antarctisch Onderzoek, aan Live Science. Volgens hem laten dergelijke episoden zien hoe veranderlijk het weer op het continent blijft.
Om de thermometer zo laag te laten dalen, moeten verschillende omstandigheden samenkomen, en in juli kwamen ze allemaal samen. Het station bevindt zich op Dome C, een verhoging van het Oost-Antarctische plateau, op een hoogte van 3230 meter, ongeveer duizend kilometer van de dichtstbijzijnde kust, waardoor de verzachtende invloed van de Zuidelijke Oceaan hier niet reikt. Onder de gebouwen ligt meer dan drie kilometer ijs. Het is er poolnacht: de zon komt ongeveer honderdvijf dagen niet boven de horizon, en de aanvoer van energie van buitenaf is nul. De lucht was bovendien extreem droog; de Oost-Antarctische ijskap is niet alleen koud, maar ook een van de droogste gebieden op de planeet, en waterdamp is het belangrijkste warmtevasthoudende gas. Voeg daar een wolkenloze hemel en een stabiele anticycloon zonder luchtverplaatsing aan toe, en de warmte verdwijnt ongehinderd van het oppervlak rechtstreeks de ruimte in.
De oorspronkelijke gegevens voor 18 juli werden verstrekt door het Franse Polaire Instituut Paul-Émile Victor, dat samen met de Italianen het station beheert. De meting van min 84,1 werd tweemaal verricht, met een interval van negen minuten – om 6:25 en 6:34 uur 's ochtends.
Concordia wordt de meest geïsoleerde bewoonde plek op de planeet genoemd, en dit is geen overdrijving. Zodra de winter intreedt, landt hier geen enkel vliegtuig meer: noch om voorraden aan te voeren, noch om iemand te evacueren. De dichtstbijzijnde buren zijn de poolonderzoekers van Vostok, zeshonderd kilometer verderop.
Precies daarom wordt het station gebruikt als aardse analoog van een verre ruimte-expeditie: een gesloten groep waaruit men niet kan ontsnappen, vier maanden zonder daglicht, onmogelijkheid van evacuatie en bovendien een chronisch zuurstoftekort – de polaire atmosfeer is ijler dan op dezelfde hoogte in gematigde breedtegraden, en het lichaam functioneert alsof het station aanzienlijk hoger ligt dan zijn 3230 meter. Het Europees Ruimtevaartagentschap heeft hier elke winter een onderzoeksarts gestationeerd, en de winterploeg wordt al lang "ijsastronauten" genoemd.
Het absolute minimum van directe metingen behoort nog steeds toe aan Vostok: min 89,2 graden, gemeten op 21 juli 1983. Dit cijfer wordt erkend door de Wereld Meteorologische Organisatie, en in meer dan veertig jaar is het nog door niemand overtroffen. Satellieten hebben echter ook min 98 graden waargenomen in Oost-Antarctica, zo bleek uit een onderzoek uit 2018 in Geophysical Research Letters. Deze cijfers kunnen echter niet direct met elkaar worden vergeleken: een satelliet meet de temperatuur van het sneeuwoppervlak, terwijl een weerstation de luchttemperatuur op twee meter hoogte meet. De auteurs van de studie hebben hun min 98 omgerekend naar een luchtequivalent en kwamen uit op ongeveer min 94, met een foutmarge van vier graden.
De nabijheid van Antarctische vorst en de zomerse hittegolf op het Noordelijk Halfrond lijkt op het eerste gezicht een paradox. Zoals Carugati uitlegt, is klimaatverandering een langetermijntrend, terwijl een specifieke weersituatie tegelijkertijd extreme kou op de ene plek en extreme hitte op de andere kan veroorzaken. Het een sluit het ander niet uit: een stabiele anticycloon boven het plateau, die de wolken verdrijft en warmte de ruimte in laat ontsnappen, is een lokaal mechanisme dat uitstekend samengaat met de algemene opwarming.
Bovendien worden op Concordia records in beide richtingen gevestigd. Op 18 maart 2022 registreerde hetzelfde station min 11,5 graden Celsius – ongeveer 38 graden boven de seizoensnorm. De koudste plek op Aarde, waar de thermometer bijna veertig graden kan stijgen, levert even waardevolle gegevens op voor klimaatmodellen als de min 84 graden van juli.
