Trong những khu rừng xa xôi thuộc phần Indonesia của New Guinea, một bằng chứng sống động về quá khứ bất ngờ xuất hiện: một loài thú có túi bay nhỏ mà các nhà khoa học từ lâu đã xếp vào nhóm tuyệt chủng cách đây khoảng sáu nghìn năm. Những bức ảnh được một người lao động đồn điền địa phương chụp từ năm 2015 đã dẫn đến một kết luận đáng kinh ngạc — con vật không chỉ sống sót mà còn thuộc về một chi hoàn toàn mới đối với khoa học.
Đó là một sinh vật trước đây chỉ được biết đến qua các di tích hóa thạch với tên gọi Petauroides ayamaruensis. Những mảnh xương này được tìm thấy ở Tây Papua và Papua — New Guinea và được xác định niên đại từ 7500 đến 6000 năm trước. Cho đến gần đây, người ta vẫn cho rằng quần thể này đã biến mất cùng với những thay đổi khí hậu và cảnh quan của đầu thế Holocene. Việc so sánh các bức ảnh với hình dạng răng và cấu trúc bộ xương cho thấy sự trùng khớp hoàn toàn, nhưng đồng thời cũng bộc lộ những khác biệt then chốt so với tất cả các loài thú có túi bay hiện đại đã biết ở Australia và New Guinea.
Các nhà khoa học đã tách con vật thành một chi riêng là Tous — tên này lấy từ ngôn ngữ địa phương của cư dân bản địa, những người từ lâu đã phân biệt «tous wansai» với các loài thú có túi bay nhỏ khác. Tous ayamaruensis có đôi tai nhỏ, trần, chiếc đuôi cuốn có thể bám vào cành cây gần như một bàn tay, và kích thước nhỏ hơn so với họ hàng Australia thuộc chi Petauroides. Đây là chi thú có túi mới đầu tiên của New Guinea được mô tả kể từ năm 1937.
Phát hiện này trở nên khả thi nhờ sự kết hợp giữa những bức ảnh hiện đại, một mẫu vật bảo tàng quý hiếm từ năm 1992 và, quan trọng nhất, là kiến thức của các cộng đồng bản địa. Người dân địa phương không chỉ giúp nhận diện con vật nhỏ bé mà còn kể về lối sống của nó: quan hệ bạn đôi, làm tổ trong hốc cây cao và dường như chỉ có một con non mỗi năm. Những đặc điểm như vậy khiến quần thể dễ bị tổn thương trước bất kỳ thay đổi nào của môi trường.
Các nhà khoa học cố ý không tiết lộ địa điểm tìm thấy chính xác để bảo vệ loài vật quý hiếm khỏi những kẻ săn trộm. Những khu rừng trên bán đảo Chendrawasih (Đầu Chim) vốn đã chịu áp lực từ việc khai thác gỗ và mở rộng đất nông nghiệp. Việc bảo tồn Tous ayamaruensis giờ đây phụ thuộc vào việc liệu có thể kết hợp mối quan tâm khoa học với sự tôn trọng tri thức truyền thống và việc bảo vệ nghiêm ngặt môi trường sống hay không.
Những «đơn vị phân loại Lazarus» như vậy nhắc nhở chúng ta rằng ngay cả những vùng tưởng chừng đã được nghiên cứu kỹ lưỡng cũng có thể lưu giữ những dòng sống cổ xưa, mà sự tồn vong của chúng phụ thuộc vào những quyết định của chúng ta ngày hôm nay.
