In de afgelegen wouden van het Indonesische deel van Nieuw-Guinea dook onverwacht een levend bewijs van het verleden op: een kleine buideldierzweefvlieger die wetenschappers al lang hadden afgeschreven als ongeveer zesduizend jaar geleden uitgestorven. Foto's die al in 2015 werden gemaakt door een plaatselijke plantagearbeider leidden tot een verbluffende conclusie — het dier heeft niet alleen overleefd, maar behoort tot een voor de wetenschap volkomen nieuw geslacht.
Het gaat om een wezen dat eerder alleen bekend was van fossiele resten onder de naam Petauroides ayamaruensis. Die botten werden gevonden in West-Papoea en Papoea-Nieuw-Guinea en gedateerd op een periode van 7500 tot 6000 jaar geleden. Tot voor kort werd aangenomen dat de populatie verdween samen met de klimaat- en landschapsveranderingen van het vroege holoceen. Vergelijking van de foto's met de vorm van de tanden en de bouw van het skelet toonde volledige overeenkomst, maar bracht tegelijk cruciale verschillen aan het licht met alle bekende hedendaagse buideldierzweefvliegers van Australië en Nieuw-Guinea.
De wetenschappers deelden het dier in bij een afzonderlijk geslacht Tous — de naam is ontleend aan de plaatselijke taal van de inheemse bewoners, die «tous wansai» al lang onderscheidden van andere kleine zweefvliegers. Tous ayamaruensis heeft kleine kale oren, een grijpstaart die zich bijna als een hand aan takken kan vastklampen, en is kleiner dan de Australische verwanten uit het geslacht Petauroides. Dit is het eerste nieuwe geslacht van Nieuw-Guinese buideldieren dat sinds 1937 wordt beschreven.
De ontdekking werd mogelijk dankzij een combinatie van moderne foto's, een zeldzaam museümspecimen uit 1992 en, vooral, de kennis van de inheemse gemeenschappen. De plaatselijke bewoners hielpen niet alleen het diertje te identificeren, maar vertelden ook over zijn levenswijze: paarbanden, nesten in holtes van hoge bomen en blijkbaar slechts één jong per jaar. Zulke kenmerken maken de populatie kwetsbaar voor elke verandering van het milieu.
De wetenschappers maken de exacte vindplaats bewust niet bekend om het zeldzame dier tegen stropers te beschermen. De wouden van het schiereiland Vogelkop (Cendrawasih) ondervinden al druk van houtkap en de uitbreiding van landbouwgrond. Het behoud van Tous ayamaruensis hangt nu af van de vraag of wetenschappelijke belangstelling kan worden verzoend met respect voor traditionele kennis en strikte bescherming van de leefgebieden.
Dergelijke «Lazarus-taxa» herinneren eraan dat zelfs ogenschijnlijk goed bestudeerde regio's oude levenslijnen kunnen herbergen, wier voortbestaan afhangt van onze beslissingen van vandaag.
