Quá trình sinh sản của lươn nước ngọt, đặc biệt là các loài ở châu Âu và châu Mỹ, là một trong những hiện tượng sinh học kỳ thú và bí ẩn nhất từ trước đến nay. Cho đến tận cuối thế kỷ 19, giới khoa học vẫn chưa thể giải mã được nguồn gốc của lươn vì chưa ai từng bắt gặp trứng hay con non của chúng ở các dòng sông. Chẳng hạn như Aristotle từng tin rằng chúng được sinh ra từ bùn đất.
Dưới đây là chi tiết từng bước của quá trình kỳ diệu này:
1. Chuẩn bị cho hành trình (Giai đoạn biến đổi)
Lươn dành phần lớn cuộc đời, khoảng từ 5 đến 15 năm hoặc lâu hơn, tại các vùng nước ngọt như sông hồ ở châu Âu và châu Mỹ. Khi đến thời điểm sinh sản, cơ thể chúng bắt đầu trải qua những sự thay đổi ngoại hình ngoạn mục:
- Chúng ngừng ăn hoàn toàn.
- Màu da chuyển từ vàng xanh với bụng sáng sang màu bạc với phần bụng trắng và lưng thẫm.
- Mắt to dần lên để có thể quan sát tốt hơn trong bóng tối dưới đáy đại dương.
- Hệ tiêu hóa dần tiêu biến, trong khi các tuyến sinh dục bắt đầu phát triển thần tốc.
Lươn ở giai đoạn này được gọi là "lươn bạc".
2. Cuộc đại di cư
Những con lươn bạc bắt đầu rời sông để tiến ra đại dương, dấn thân vào một hành trình dài hàng nghìn ki-lô-mét.
- Lươn châu Âu sẽ bơi về phía biển Sargasso, một vùng nước đặc biệt đầy rong biển ở Đại Tây Dương nằm giữa Bermuda và West Indies.
- Chuyến đi gian khổ này thường kéo dài từ khoảng 6 đến 8 tháng.
3. Giai đoạn đẻ trứng
Đây là giai đoạn bí ẩn nhất trong vòng đời của chúng khi lươn tập trung tại biển Sargasso ở độ sâu rất lớn, từ 400–700 mét và có thể lên đến 1.500 mét theo một số ghi chép.
- Tại đây, chúng thực hiện quá trình đẻ trứng và thụ tinh.
- Sự thật quan trọng: Sau khi sinh sản, tất cả lươn trưởng thành đều sẽ chết đi vì chúng chỉ duy trì nòi giống duy nhất một lần trong đời.
4. Giai đoạn ấu trùng (Leptocephalus)
Ấu trùng nở ra từ trứng có hình dạng hoàn toàn khác biệt và không hề giống với loài lươn trưởng thành.
- Chúng được gọi là ấu trùng Leptocephalus.
- Cơ thể chúng trong suốt, dẹt và có hình dáng tựa như một chiếc lá liễu.
- Loài này không có hồng cầu và duy trì sự sống nhờ ăn "tuyết biển", tức các mảnh vụn hữu cơ trôi nổi.
Những ấu trùng này không chủ động bơi mà trôi dạt theo dòng hải lưu Gulf Stream về phía châu Âu trong suốt từ 1 đến 3 năm. Trong khoảng thời gian đó, kích thước của chúng sẽ tăng thêm vài centimet.
5. Hành trình trở về (Lươn kính)
Khi tiếp cận bờ biển châu Âu, ấu trùng lại trải qua một đợt biến thái mới:
- Thân hình chúng trở nên thon dài và có dạng ống tròn nhưng vẫn hoàn toàn trong suốt, nên được gọi là lươn kính.
- Chúng bắt đầu xâm nhập vào các cửa sông và bơi ngược dòng nước để vào sâu trong nội địa.
6. Giai đoạn trưởng thành (Lươn vàng)
Khi ngược dòng lên các dòng sông, lươn bắt đầu hình thành sắc tố với phần lưng thẫm và bụng sáng, chính thức trở thành lươn vàng. Ở giai đoạn này, chúng sinh sống, phát triển và săn mồi trong nhiều năm cho đến khi vòng đời lặp lại một lần nữa.
Tóm tắt ngắn gọn: Lươn được sinh ra ở vùng nước mặn tại biển Sargasso, lớn lên trong môi trường nước ngọt tại châu Âu, rồi cuối cùng lại tìm đường trở về đại dương để truyền lại sự sống cho thế hệ sau và kết thúc cuộc đời.
