Tatlı su yılan balıklarının (özellikle Avrupa ve Amerikan türlerinin) üremesi, biyolojideki en şaşırtıcı ve en uzun süre gizemini koruyan süreçlerden biridir. 19. yüzyılın sonlarına kadar, nehirlerde hiç kimse yumurtalarına ya da yavrularına rastlamadığı için bilim insanları yılan balıklarının nereden geldiğini bir türlü anlayamamıştı. Örneğin Aristo, onların çamurdan kendiliğinden türediğine inanıyordu.
İşte adım adım bu sürecin gerçek yüzü:
1. Yolculuk Hazırlığı (Dönüşüm)
Yılan balıkları hayatlarının büyük bir bölümünü (5–15 yıl veya daha fazla) Avrupa veya Amerika'daki tatlı sularda (nehirler, göller) geçirirler. Üreme zamanı geldiğinde ise bu balıklarda hayret verici değişimler yaşanır:
* Beslenmeyi keserler.
* Renkleri sarı-yeşilden (karın kısmı açık) gümüşi bir renge (karın beyaz, sırt koyu) dönüşür.
* Okyanus derinliklerinin karanlığında daha iyi görebilmek için gözleri büyür.
* Sindirim sistemleri körelirken üreme organları hızla gelişmeye başlar.
Bu durumdaki yılan balıklarına gümüş yılan balığı adı verilir.
2. Büyük Göç
Gümüş yılan balıkları nehirlerden okyanusa inerek binlerce kilometrelik bir yolculuğa çıkarlar.
Avrupa yılan balıkları, Atlantik Okyanusu'nda Bermuda Adaları ile Batı Hint Adaları arasında kalan ve yosunlarıyla ünlü Sargasso Denizi'ne doğru yüzerler.
* Bu yolculuk yaklaşık 6–8 ay sürer.
3. Yumurtlama
Bu, sürecin en gizemli aşamasıdır. Yılan balıkları, Sargasso Denizi'nin derinliklerinde (yaklaşık 400–700 metre, bazı verilere göre 1500 metreye kadar) bir araya gelirler.
* Orada yumurtalarını ve spermlerini bırakırlar.
* Önemli bir gerçek: Yumurtlamadan sonra tüm yetişkin yılan balıkları ölür. Hayatları boyunca sadece bir kez ürerler.
4. Larva Evresi (Leptosefali)
Yumurtalardan çıkan larvalar yetişkin yılan balıklarına hiç benzemezler.
Bunlara leptosefali denir.
* Şeffaf ve yassı olan bu canlılar şekil olarak söğüt yaprağını andırırlar.
* Alyuvarları yoktur ve deniz karı (organik atıklar) ile beslenirler.
Bu larvalar aktif olarak yüzmek yerine Körfez Akıntısı (Gulf Stream) ile Avrupa'ya doğru sürüklenirler. Bu sürüklenme süreci 1 ile 3 yıl arasında sürer. Bu süre zarfında birkaç santimetre boyuna ulaşırlar.
5. Dönüş (Cam Yılan Balığı)
Avrupa kıyılarına yaklaşan larva, yeni bir dönüşüm geçirir:
Gövdesi daralıp silindirik bir hal alsa da şeffaflığını korur. Artık o bir cam yılan balığıdır.
* Nehir ağızlarına girerek akıntıya karşı ilerlemeye başlarlar.
6. Erginleşme (Sarı Yılan Balığı)
Nehrin yukarılarına doğru ilerledikçe renk pigmentleri kazanan (sırtları koyulaşır, karınları aydınlanır) yılan balıkları, sarı yılan balıklarına dönüşürler. Döngü yeniden başlayana kadar yıllarca bu evrede yaşar, büyür ve beslenirler.
Kısa özet: Tuzlu suda (Sargasso Denizi) doğan yılan balıkları, tatlı sularda (Avrupa nehirleri) büyür ve ardından yeni bir nesle hayat verip ölmek üzere tekrar okyanusa dönerler.
