In het hart van de grootste zandwoestijn ter wereld — de Rub al-Chali — bestonden ooit zoetwatermeren omringd door leven, maar sporen van mensen ontbraken daar vrijwel. Een expeditie van ongeveer vijftienhonderd kilometer lang bracht afzettingen van oude meren aan het licht in 55 van de 125 onderzochte punten, maar geen enkel stenen werktuig of geschikt ruwmateriaal om ze te maken in het binnenland van de woestijn.
Een onderzoek dat in het tijdschrift Nature is gepubliceerd, laat zien dat toegang tot water noodzakelijk maar niet voldoende was. De geologie van de regio verklaart de paradox: gesteenten die vuursteen, kwarts en andere materialen opleveren die geschikt zijn om tot scherpe werktuigen te worden gekloofd, komen alleen aan de randen van de woestijn aan de oppervlakte. In het midden liggen ze verborgen onder een dikke laag zand en zoutvlakten, en de meren werden vooral gevoed door grondwater dat geen steen van ver meebracht.
Wetenschappers van de Universiteit van Wenen, de Universiteit van de Algarve en andere instellingen vergeleken de gegevens van de expeditie met de verspreiding van 363 bekende vindplaatsen uit het middenpaleolithicum op het Arabisch Schiereiland. Een computermodel dat alleen rekening hield met de nabijheid van water voorspelde de ligging van de vindplaatsen met een nauwkeurigheid die overeenkomt met een oppervlakte onder de ROC-curve van 0,695. Toevoeging van de factor beschikbaarheid van geschikte steen verhoogde deze waarde tot 0,768.
Daarbij ligt 57 procent van de gebieden binnen bereik van water op geologische formaties zonder grondstof voor werktuigen. De nederzettingen concentreerden zich juist daar waar beide hulpbronnen samenvielen. Een vergelijkbaar patroon is ook in andere regio's waar te nemen — van het Libische plateau Messak tot de oostelijke woestijn van Egypte en Tibet.
Voor mensen uit het stenen tijdperk waren werktuigen niet louter gereedschap, maar een voorwaarde om te overleven in een onbekende omgeving. Zonder de mogelijkheid snel een mes of schraper te maken werd zelfs een waterrijke plek een doodlopende weg. Het model laat zien dat eerdere reconstructies van migratieroutes uit Afrika, die vooral op klimaat en water steunden, de voor langdurig verblijf geschikte gebieden aanzienlijk kunnen hebben overschat.
De ontdekking benadrukt hoe nauw hulpbronnen in het leven van prehistorische gemeenschappen met elkaar verweven waren: water gaf leven, steen de mogelijkheid om dat leven in stand te houden. Dergelijke beperkingen beïnvloedden waarschijnlijk zowel de snelheid als de richting van migraties naar andere droge zones op de planeet.
Het onderzoek herinnert eraan dat men voor het begrijpen van het verleden niet alleen rekening moet houden met voor de hand liggende factoren zoals water, maar ook met de factoren die de technologische basis van het bestaan vormen.
