Op een steile vulkanische helling van het eiland van Robinson Crusoe in de Stille Oceaan houdt een eenzame boom, dendroseris neriifolia, zich met behulp van gespannen touwen aan het leven vast. Het is het laatste bekende wilde exemplaar van de soort, die ooit wijder verspreid was en nu op de rand van uitsterving balanceert — één natuurramp of windvlaag kan een unieke evolutionaire lijn, die zich in miljoenen jaren van isolement heeft gevormd, van de aarde wissen.
In mei van dit jaar organiseerden onderzoekers een riskante operatie en verzamelden 400 zaden van de laatste levende boom. Daarvan werden 29 zaden, uitgekozen als de meest veelbelovende, in april naar het Verenigd Koninkrijk gestuurd. Acht zaden zijn met succes ontkiemd — een wonder in de wereld van zeldzame planten, waar bijna de helft van het zaaigoed onlevensvatbaar blijft. Twee jonge zaailingen groeien nu in de botanische tuin Logan in Dumfries and Galloway, en de overige zes bevinden zich in de Millennium Seed Bank en in aangrenzende kassen bij Kew. De keuze voor de Schotse tuin is niet toevallig: daar worden al tientallen planten van de archipel Juan Fernández met succes gekweekt, en dankzij de warme adem van de Golfstroom is het klimaat er geschikter voor zeldzame Chileense soorten dan waar dan ook op de Britse eilanden.
Dendroseris neriifolia is niet zomaar een boom, maar een unicum in de plantenwereld: de enige plant uit de familie van de asterachtigen (verwant aan het madeliefje en de paardenbloem) waarbij kleine, op margrieten lijkende bloemen rechtstreeks op de houtachtige, vertakte stam ontluiken. In de afgelopen decennia is het aantal van deze "boompaardenbloem" scherp afgenomen. In 1980 bleven er in de natuur nog slechts acht levende exemplaren over. Herstelprojecten die in het begin van de jaren 2000 werden gestart, gaven hoop, maar in 2017 verzwakten de beschermende maatregelen en raakte de soort opnieuw in gevaar. Invasieve planten, begrazing door ingevoerde dieren, terugkerende branden en klimaatverandering maakten de verwoesting compleet.
Het hele geslacht Dendroseris (door wetenschappers "koolbomen" genoemd) komt uitsluitend voor op de archipel Juan Fernández, die op 760 km van de kust van Chili ligt. Deze Chileense archipel is een wereldwijd centrum van biodiversiteit: 65% inheemse plantensoorten en 97% vissoorten komen nergens anders op aarde voor. Die uniciteit blijkt echter een kwetsbaarheid te zijn. Binnen het geslacht Dendroseris is de situatie kritiek: zes soorten worden bedreigd, vier staan op het punt van verdwijnen en één is al in het wild uitgestorven.
Internationale samenwerking tussen Chileense en Britse specialisten was het antwoord op deze situatie. Wetenschappers benadrukken dat het niet alleen gaat om het behoud van één plant, maar om de bescherming van een unieke evolutionaire lijn met een eigen geschiedenis, haar ecologische omgeving en zelfs haar bestuivende insecten. Volgens deskundigen is dit een soort race tegen de klok, waarbij elke geslaagde zaailing van enorm belang is — de uitputting van de biodiversiteit op eilanden voltrekt zich immers sneller dan op het vasteland.
In de tuin Logan, die de titel van meest exotische tuin van Schotland ruimschoots verdient, krijgen de zaailingen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden aan te passen en volwassen te worden. Richard Baines, curator van de tuin, merkt op dat het bestuderen van hun groei zal helpen de behoeften van de soort beter te begrijpen, de optimale omstandigheden voor de teelt vast te stellen en de weg te bereiden voor mogelijke toekomstige herintroducties in het wild. Een dergelijke aanpak maakt het niet alleen mogelijk genetisch materiaal veilig te bewaren, maar ook praktische kennis te vergaren over hoe de soort kan worden geholpen te overleven in een veranderde omgeving.
De geschiedenis van dendroseris neriifolia herinnert eraan hoe kwetsbaar geïsoleerde eilandecosystemen zijn voor invloeden van buitenaf. Eén boom op een helling aan de rand van een kloof en een paar zaailingen in verschillende landen — dat is voorlopig alle zichtbare hoop op voortbestaan van de soort. Maar internationale inspanningen tonen aan dat zelfs in zulke extreme situaties gezamenlijke actie de soort de extra tijd kan geven die nodig is voor herstel. Aangezien een nieuwe missie voor het verzamelen van zaden voor 2027 gepland staat, is het verhaal van deze zeldzame "madeliefjesboom" nog niet ten einde.
