De vochtige tropische regenwouden van Zuid-Amerika herbergen een onverwachte schat: drie nieuwe plantensoorten, nauwe verwanten van de boom Theobroma cacao, waarvan chocolade wordt gemaakt. Deze ontdekking komt als geroepen — nu de belangrijkste landbouwcultuur wanhopig worstelt met droogtes, ziekten en klimaatverandering. De drie nieuwe soorten — T. globosum, T. nervosum en T. schultesii — vergroten het genetische arsenaal waarover veredelaars en onderzoekers beschikken in de race om de toekomst van chocolade te redden.
De belangrijkste leverancier van cacaobonen — West-Afrika, dat ongeveer 70% van de wereldproductie voor zijn rekening neemt — heeft de laatste jaren te kampen met een ernstige crisis. In het seizoen 2023–2024 leidden droogte en ziekten tot een daling van de oogsten met 11%, wat een stijging van de prijzen op de wereldmarkt uitlokte: in 2024 verdrievoudigden de prijzen ten opzichte van 2023 en bereikten recordhoogtes. De soort Theobroma cacao, die aan bijna alle chocolade ten grondslag ligt, blijkt buitengewoon kwetsbaar voor klimatologische schommelingen en schimmelpathogenen. Wetenschappers zochten al lang naar nauwe verwanten die nuttige eigenschappen op het gebied van aanpassingsvermogen konden overdragen, maar vondsten waren zeldzaam.
De nieuwe soorten werden ontdekt door wetenschappers van University College Cork, de University of São Paulo, de New York Botanical Garden en de Royal Botanic Gardens, Kew, bij het bestuderen van oude herbariumspecimens die waren verzameld in het westelijke Amazonegebied, dat de grondgebieden van Brazilië, Peru, Ecuador en Colombia omvat. Het was de eerste volledige herziening van het geslacht Theobroma in meer dan 60 jaar. Elke soort vertoont unieke aanpassingen: T. schultesii is de hoogste van de drie (tot 8 meter), met roomkleurig rode bloemen en grote kegelvormige vruchten, en groeit in de kustgebieden van de Caribische Zee en de Stille Oceaan; T. globosum onderscheidt zich door bolvormige vruchten en kleinere bladeren en komt voor in het Amazonegebied; T. nervosum kenmerkt zich door getande bladeren met uitstekende secundaire nerven die karakteristieke uitstulpingen langs de bladrand vormen. Deze morfologische kenmerken wijzen op diepgaande aanpassingen aan verschillende omstandigheden van vochtigheid, licht en druk van de leefomgeving.
Het onderzoek, dat in juli 2024 werd gepubliceerd in het prestigieuze tijdschrift Kew Bulletin, benadrukt dat de ontdekking de genetische pool voor veredeling aanzienlijk verruimt. Veredelaars krijgen nu een instrument om deze wilde vormen te kruisen met de cultuurcacao om de weerstand tegen droogte, overmatige vochtigheid en ziekten zoals zwarte vruchtrot en heksenbezem te vergroten. Dit is echter geen onmiddellijke oplossing, maar langdurig, nauwgezet werk dat veldproeven, genoomanalyse en jarenlange selectie vereist.
In de natuur vult de ene soort vaak de andere aan: het wortelstelsel van de een verdraagt droogte beter, de bladeren van de ander functioneren efficiënter bij een overvloed aan water, een derde is resistenter tegen ziekten. De nieuwe theobroma's kunnen bouwmateriaal worden voor hybride rassen die kunnen groeien onder omstandigheden waarin traditionele cacao niet meer overleeft. Dat is van cruciaal belang: elke boom heeft minstens 1000–1100 mm neerslag per jaar nodig, maar het huidige klimaat maakt een dergelijk evenwicht steeds minder voorspelbaar.
De ontdekking onderstreept opnieuw waarom het behoud van tropische regenwouden niet louter een ecologische kwestie is, maar een kwestie van economisch overleven. De genetische diversiteit van de wilde flora is een natuurlijke bank van oplossingen voor mondiale landbouwproblemen. Zonder het behoud van de ecosystemen van het Amazonegebied en verder onderzoek naar de biodiversiteit ervan nemen de kansen op duurzame cacaoplantages in de eenentwintigste eeuw aanzienlijk af. Van hoe serieus de wereld de bescherming van deze bossen opvat, kan niet alleen de toekomst van chocolade afhangen, maar ook het welzijn van miljoenen boerengezinnen voor wie cacao de belangrijkste inkomstenbron blijft.
