In 1973 vond botanicus Robin Foster, die werkte in het nationale park Manu in het zuidoosten van Peru, een kleine boom met feloranje vruchten die aan papieren Chinese lampions deden denken. Nadat hij monsters had verzameld, probeerde hij de familie van de plant te bepalen, maar dat lukte niet: bladeren, bloemen en vruchten leken tot verschillende groepen te behoren en vormden geen bekend beeld. Foster gaf toe dat je bij de meeste planten de familie met één oogopslag kunt benoemen, maar dat dit geval een uitzondering bleek.
De plaatselijke bewoners van het Mashigenka-volk kenden deze plant al lang en gebruikten haar in het dagelijks leven. Voor de wetenschap bleef de boom echter bijna een halve eeuw een raadsel. De droge monsters lagen in herbariums, de collega's aan wie Foster ze liet zien konden zelfs de familie niet noemen, en pogingen om DNA uit het gedroogde materiaal te isoleren leverden niets op.
De doorbraak kwam toen de in Manu werkzame onderzoekster Patricia Álvarez-Loayza in 2015 een vers monster van de plant naar het Field Museum stuurde. DNA-analyse wees uit dat de naaste verwanten van de boom tot de familie Picramniaceae behoren, hoewel de boom uiterlijk nauwelijks op zijn verwanten leek.
Beslissend was het nauwgezette onderzoek van de piepkleine bloemen van slechts 2–3 millimeter lang. Deskundige op het gebied van deze familie Waite Thomas van de New York Botanical Garden en zijn collega's vergeleken de moleculaire gegevens met de morfologie en concludeerden dat het hier om een afzonderlijk geslacht en een afzonderlijke soort ging. Zo ontstond Aenigmanu alvareziae: de naam ‘Aenigmanu’ betekent ‘raadsel van Manu’, en de soortnaam vereeuwigt Álvarez-Loayza, zonder wie het monster voor genetische analyse niet verkregen zou zijn. De beschrijving werd gepubliceerd in het tijdschrift Taxon op 6 oktober 2021, wat betekent dat de oplossing bijna vijftig jaar in beslag nam.
De boom wordt ongeveer zes meter hoog en groeit in de ondergroei van vochtig tropisch bos. Hij komt voor in Peru en in de Braziliaanse deelstaat Acre. Het grootste probleem is de leefomgeving: de soort is gebonden aan een zeldzaam type laaglandbos dat bijna nooit overstroomt. Zulke gebieden nemen snel af door houtkap en klimaatverandering, daarom raden de onderzoekers aan de soort als bedreigd te classificeren.
De wetenschappelijke naam is niet alleen voor de systematiek belangrijk. De officiële beschrijving legt de plaats van de soort in de boom des levens vast en geeft een concreet object voor bescherming: nu kan precies worden aangegeven welke stukken bos behouden moeten blijven. Daarom beschouwen de auteurs van het werk de naamgeving als een belangrijke stap in de bescherming.
Er is ook praktische belangstelling. De vruchten smaken zoet en romig, maar mensen kunnen ze beter niet eten: de plant zal geen voedselbron worden. Dat de soort tot de Picramniaceae behoort, opent echter een andere richting. De Britse taxonoom Martin Cheek, die niet bij het werk betrokken was, merkte op dat in deze familie vaak verbindingen voorkomen die van nut kunnen zijn bij de ontwikkeling van antikankermiddelen, en dat juist in die richting nu naar de eigenschappen van de nieuwe soort moet worden gezocht.
De geschiedenis van de boom laat zien hoeveel onbekends er nog in de tropische bossen verborgen ligt. Foster zelf benadrukt dat planten slecht zijn bestudeerd, vooral de planten van het bovenste deel van Amazonië, terwijl juist die aan de basis liggen van alle ecosystemen in de regio. Om de veranderingen in de tropen te begrijpen en te beschermen wat er nog is, moet je eerst weten wat daar groeit.
