Năm 1973, nhà thực vật học Robin Foster, khi làm việc tại vườn quốc gia Manu ở đông nam Peru, đã tìm thấy một cây nhỏ với những quả màu cam rực rỡ trông như những chiếc đèn lồng giấy Trung Quốc. Sau khi thu thập mẫu vật, ông cố gắng xác định họ của loài cây này nhưng không thể: lá, hoa và quả dường như thuộc về những nhóm khác nhau và không ghép lại thành một bức tranh quen thuộc. Foster thừa nhận rằng với phần lớn các loài cây, người ta có thể gọi tên họ ngay từ cái nhìn đầu tiên, còn trường hợp này lại là ngoại lệ.
Người dân địa phương thuộc tộc người Mashigenka từ lâu đã biết đến loài cây này và sử dụng nó trong cuộc sống hằng ngày. Còn đối với khoa học, cây này vẫn là một ẩn số trong gần nửa thế kỷ. Các mẫu khô nằm trong các phòng tiêu bản, những đồng nghiệp mà Foster đưa cho xem thậm chí không thể gọi tên họ, và những nỗ lực tách DNA từ vật liệu đã sấy khô đều không mang lại kết quả.
Bước ngoặt đến khi nhà nghiên cứu Patricia Alvarez-Loayza, làm việc tại Manu, gửi một mẫu tươi của loài cây này đến Bảo tàng Field vào năm 2015. Phân tích DNA cho thấy những họ hàng gần nhất của cây thuộc họ Picramniaceae, hay còn gọi là họ khổ mộc, mặc dù bề ngoài nó gần như không giống với những họ hàng của mình.
Điều quyết định là việc nghiên cứu kỹ lưỡng những bông hoa tí hon chỉ dài 2–3 milimét. Chuyên gia về họ này tại Vườn thực vật New York, Wayt Thomas, cùng các đồng nghiệp đã đối chiếu dữ liệu phân tử với hình thái học và đi đến kết luận rằng trước mắt họ là một chi và một loài riêng biệt. Thế là Aenigmanu alvareziae ra đời: tên gọi «Aenigmanu» dịch là «bí ẩn Manu», còn tên loài lưu danh Alvarez-Loayza, người mà nếu không có thì mẫu vật cho phân tích di truyền đã không thể có được. Mô tả được công bố trên tạp chí Taxon ngày 6 tháng Mười năm 2021, nghĩa là việc giải mã đã mất gần năm mươi năm.
Cây cao khoảng sáu mét và mọc ở tầng dưới của rừng nhiệt đới ẩm. Nó được tìm thấy ở Peru và ở bang Acre của Brazil. Vấn đề chính là môi trường sống: loài này gắn với một kiểu rừng đất thấp hiếm gặp, gần như không bị ngập nước. Những khu vực như vậy đang thu hẹp nhanh chóng do khai thác gỗ và biến đổi khí hậu, vì thế các nhà nghiên cứu khuyến nghị xếp loài này vào nhóm đang bị đe dọa tuyệt chủng.
Tên khoa học không chỉ quan trọng đối với phân loại học. Mô tả chính thức xác lập vị trí của loài trong cây sự sống và đưa ra một đối tượng cụ thể để bảo vệ: giờ đây có thể chỉ rõ những khu rừng nào cần được gìn giữ. Chính vì thế các tác giả của công trình coi việc đặt tên là một bước quan trọng trong công tác bảo tồn.
Cũng có mối quan tâm thực tiễn. Quả có vị ngọt và béo như kem, nhưng con người không nên ăn: loài cây này sẽ không trở thành nguồn lương thực. Tuy vậy, việc thuộc họ Picramniaceae mở ra một hướng khác. Nhà phân loại học người Anh Martin Cheek, người không tham gia công trình, lưu ý rằng trong họ này thường gặp những hợp chất có thể hữu ích khi tạo ra thuốc chống ung thư, và giờ đây chính theo hướng này nên tìm kiếm các đặc tính của loài mới.
Câu chuyện của loài cây cho thấy còn biết bao điều chưa biết đang ẩn giấu trong rừng nhiệt đới. Bản thân Foster nhấn mạnh rằng thực vật được nghiên cứu còn ít, đặc biệt là thực vật ở phần trên của vùng Amazon, mà chính chúng là nền tảng của mọi hệ sinh thái trong khu vực. Để hiểu những thay đổi đang diễn ra ở vùng nhiệt đới và bảo vệ những gì còn lại, trước hết cần biết ở đó có những gì đang mọc.
