W 1973 roku botanik Robin Foster, pracujący w parku narodowym Manu w południowo-wschodnim Peru, znalazł niewielkie drzewo o jaskrawopomarańczowych owocach, które przypominały papierowe chińskie lampiony. Zebrawszy próbki, próbował określić rodzinę rośliny, ale nie zdołał: liście, kwiaty i owoce zdawały się należeć do różnych grup i nie układały się w znajomy obraz. Foster przyznawał, że w przypadku większości roślin rodzinę można rozpoznać na pierwszy rzut oka, a ten przypadek okazał się wyjątkiem.
Miejscowi mieszkańcy z ludu Mashigenka od dawna znali tę roślinę i wykorzystywali ją w codziennym życiu. Dla nauki drzewo pozostawało jednak zagadką przez prawie pół wieku. Suche okazy przeleżały w zielnikach, koledzy, którym Foster je pokazywał, nie potrafili nawet wskazać rodziny, a próby wyizolowania DNA z wysuszonego materiału nie przyniosły żadnego rezultatu.
Przełom nastąpił, gdy badaczka pracująca w Manu, Patricia Álvarez-Loayza, w 2015 roku wysłała do Muzeum Fielda świeżą próbkę rośliny. Analiza DNA wykazała, że najbliżsi krewni drzewa należą do rodziny Picramniaceae, czyli gorzkodrzewowatych, choć z wyglądu prawie nie przypominało ono swoich krewnych.
Decydujące okazało się uważne zbadanie drobnych kwiatów o długości zaledwie 2–3 milimetra. Ekspert od tej rodziny z Nowojorskiego Ogrodu Botanicznego, Wayt Thomas, wraz ze współpracownikami zestawił dane molekularne z morfologią i doszedł do wniosku, że mają przed sobą odrębny rodzaj i gatunek. Tak powstało Aenigmanu alvareziae: nazwa „Aenigmanu” tłumaczy się jako „zagadka Manu”, a nazwa gatunkowa upamiętnia Álvarez-Loayzę, bez której próbka do analizy genetycznej nie zostałaby pozyskana. Opis opublikowano w czasopiśmie Taxon 6 października 2021 roku, czyli rozwiązanie zajęło prawie pięćdziesiąt lat.
Drzewo dorasta do około sześciu metrów i rośnie w podszycie wilgotnego lasu tropikalnego. Występuje w Peru i w brazylijskim stanie Acre. Główny problem to środowisko: gatunek związany jest z rzadkim typem lasów nizinnych, które prawie nie są zalewane wodą. Takie obszary szybko się kurczą z powodu wycinki i zmian klimatu, dlatego badacze zalecają zaliczenie gatunku do kategorii zagrożonych wyginięciem.
Nazwa naukowa jest ważna nie tylko dla systematyki. Oficjalny opis utrwala miejsce gatunku w drzewie życia i daje konkretny obiekt ochrony: teraz można dokładnie wskazać, które fragmenty lasu trzeba zachować. Właśnie dlatego autorzy pracy uważają nadanie nazwy za ważny krok w ochronie.
Jest też zainteresowanie praktyczne. Owoce są słodkie i mają kremowy smak, ale człowiekowi nie warto ich jeść: roślina nie stanie się zasobem żywnościowym. Za to przynależność do Picramniaceae otwiera inny kierunek. Brytyjski taksonom Martin Cheek, który nie brał udziału w pracy, zauważył, że w tej rodzinie często występują związki, które mogą się przydać przy tworzeniu leków przeciwnowotworowych, i teraz właśnie w tym kierunku warto szukać właściwości nowego gatunku.
Historia drzewa pokazuje, ile jeszcze nieznanego kryje się w lasach tropikalnych. Sam Foster podkreśla, że rośliny są słabo zbadane, zwłaszcza rośliny górnej części Amazonii, a przecież to one stanowią podstawę wszystkich ekosystemów regionu. Aby zrozumieć zmiany zachodzące w tropikach i ochronić to, co pozostało, najpierw trzeba wiedzieć, co tam rośnie.
