W mglistych lasach Andów, gdzie chmury niemal nie rozstępują się nad zboczami, przez długi czas rósł olbrzym, którego nie udawało się pewnie sklasyfikować. Teraz ma on nazwę: Daturodendron, drzewo o wysokości do 20 metrów, opisane jako nowy rodzaj z rodziny psiankowatych.
Pierwszy okaz zebrano w 2004 roku niedaleko kolumbijskiej Bukaramangi, ale przez ponad dwadzieścia lat roślina pozostawała w niepewności. Kropkę nad i postawili badacze z Uniwersytetu w Kartagenie i Królewskiego Ogrodu Botanicznego w Kew. Analiza filotranskryptomowa niemal 300 genów, opublikowana w czasopiśmie Taxon w 2026 roku, wykazała: drzewo należy do psiankowatych i wchodzi w skład plemienia Datureae, do którego zaliczają się bielunie (Datura) i brugmansje. Właśnie dlatego nazywa się je dalekim krewnym pomidora, ziemniaka i bakłażana: bliskość mierzy się tu na poziomie całej rodziny.
Z wyglądu Daturodendron nie przypomina zwykłych roślin ogrodowych. To nie zielona krzewinka, lecz pełnoprawne drzewo z potężnym pniem i koroną. Wyróżniono go jako odrębny rodzaj nie na podstawie jednego szczegółu, lecz zespołu cech: zdrewniałego pokroju, wzniesionych kwiatów, kielicha otwierającego się po linii okrężnej, skórzastej korony i nasion o kształcie okrągłym lub nerkowatym. Nazwa rodzaju nawiązuje do podobieństwa do bielunia, a epitet gatunkowy absconditum, czyli „ukryty”, odzwierciedla to, że drzewo tak długo pozostawało niezauważone. Na razie znany jest jeden gatunek, Daturodendron absconditum.
Szczególnie interesująca jest chemia rośliny. Daturodendron syntetyzuje alkaloidy tropanowe — skopolaminę i hioscyjaminę, te same związki, które są charakterystyczne dla bielunia i innych członków plemienia. Alkaloidy tropanowe ogólnie uchodzą za wyspecjalizowane substancje obronne, a rekonstrukcja stanów przodków wskazuje, że zdolność do ich wytwarzania najprawdopodobniej pojawiła się w plemieniu bardzo dawno temu. Zatem u Daturodendron jest to dziedzictwo odległe, a nie niedawne nabycie.
Dla ewolucjonistów najważniejsze jest miejsce nowego rodzaju na drzewie rodziny. Analiza filogenetyczna umieszcza Daturodendron u podstawy plemienia: okazuje się siostrzany wobec wszystkich jego pozostałych przedstawicieli. Czyni to roślinę kluczowym ogniwem dla zrozumienia przejścia od mięsistych, niepękających owoców do suchych, pękających torebek, które dziś są charakterystyczne dla wielu krewnych. Luka w obrazie ewolucji psiankowatych okazała się bardziej widoczna, niż się wydawało, nawet w grupie uważanej za dobrze zbadaną.
Główny problem to los siedliska. Gatunek znany jest tylko z Kolumbii i Peru, dlatego kurczenie się lasów uderza weń bezpośrednio, a szereg publikacji już nazywa go priorytetem ochrony. Andyjskie lasy chmurowe należą do najbogatszych ekosystemów planety, ale górskie lasy tropikalne są wycinane szybciej niż amazońskie, a zmiana klimatu je przesusza. Bezpośrednia wycinka pod pastwiska i pola pozostaje przy tym głównym zagrożeniem.
Odkrycie jest interesujące także dla farmakologów: alkaloidy tropanowe z tej rodziny od dawna znane są ze swojego znaczenia etnomedicznego, a nowy rodzaj dodaje tej grupie jeszcze jeden punkt badawczy. Zanim jednak zacznie się mówić o praktycznym zastosowaniu, trzeba zrozumieć, jak drzewo żyje w naturze, i ocalić same lasy.
