Na stromym wulkanicznym zboczu wyspy Robinsona Crusoe na Pacyfiku samotne drzewo dendroseris neriifolia trzyma się życia za pomocą napiętych lin. To ostatni znany dziki okaz tego gatunku, który niegdyś był szerzej rozpowszechniony, a teraz balansuje na krawędzi wymarcia — jedna katastrofa żywiołowa lub podmuch wiatru mogą zmieść z Ziemi wyjątkową linię ewolucyjną, ukształtowaną w izolacji przez miliony lat.
W maju tego roku badacze przeprowadzili ryzykowną operację i zebrali 400 nasion z ostatniego żywego drzewa. Spośród nich 29 nasion, wybranych jako najbardziej obiecujące, wysłano do Wielkiej Brytanii w kwietniu. Osiem nasion pomyślnie wykiełkowało — to cud w świecie rzadkich roślin, gdy prawie połowa materiału siewnego pozostaje niezdolna do życia. Dwie młode sadzonki rosną teraz w ogrodzie botanicznym Logan w Dumfries and Galloway, a pozostałe sześć znajdują się w Millennium Seed Bank i w sąsiednich szklarniach przy Kew. Wybór szkockiego ogrodu nie jest przypadkowy: już z powodzeniem uprawia się tam dziesiątki roślin z archipelagu Juan Fernández, a dzięki ciepłemu oddechowi Golfsztromu klimat sprzyja rzadkim chilijskim gatunkom lepiej niż gdziekolwiek na Wyspach Brytyjskich.
Dendroseris neriifolia to nie tylko drzewo, ale unikat w świecie roślinnym: jedyna roślina z rodziny astrowatych (krewna stokrotki i mniszka lekarskiego), u której drobne kwiaty, przypominające stokrotki, rozkwitają wprost na zdrewniałym, rozgałęzionym pniu. W ostatnich dziesięcioleciach liczebność tego "drzewnego mniszka" gwałtownie spadła. Do 1980 roku w naturze pozostało zaledwie osiem żywych okazów. Projekty odbudowy, rozpoczęte na początku lat 2000, dały nadzieję, ale w 2017 roku środki ochronne osłabły i gatunek ponownie znalazł się w niebezpieczeństwie. Inwazyjne rośliny, wypas introdukowanych zwierząt, powtarzające się pożary i zmiana klimatu dopełniły zniszczenia.
Cały rodzaj Dendroseris (naukowcy nazywają go "drzewami kapustnymi") występuje wyłącznie na archipelagu Juan Fernández, położonym 760 km od wybrzeża Chile. Ten chilijski archipelag to globalne centrum bioróżnorodności: 65% miejscowych gatunków roślin i 97% gatunków ryb nie występuje nigdzie indziej na Ziemi. Jednak ta wyjątkowość obraca się w wrażliwość. W obrębie rodzaju Dendroseris sytuacja jest krytyczna: sześć gatunków zagrożonych, cztery na krawędzi wymarcia, jeden już wymarł na wolności.
Międzynarodowa współpraca chilijskich i brytyjskich specjalistów stała się odpowiedzią na tę sytuację. Naukowcy podkreślają, że chodzi nie tylko o zachowanie jednej rośliny, ale o ochronę wyjątkowej linii ewolucyjnej z własną historią, jej środowiskiem ekologicznym, a nawet jej owadami zapylającymi. Zdaniem ekspertów to swego rodzaju wyścig z czasem, w którym każda udana sadzonka ma ogromne znaczenie — wszak zubożenie bioróżnorodności na wyspach postępuje szybciej niż na kontynencie.
W ogrodzie Logan, który w pełni zasługuje na miano najbardziej egzotycznego w Szkocji, sadzonki otrzymają szansę na adaptację do nowych warunków i osiągnięcie dojrzałości. Richard Baines, kurator ogrodu, zauważa, że badanie ich wzrostu pomoże lepiej zrozumieć potrzeby gatunku, określić optymalne warunki uprawy i przygotować grunt pod ewentualne przyszłe reintrodukcje do środowiska naturalnego. Takie podejście pozwala nie tylko bezpiecznie przechowywać materiał genetyczny, ale też gromadzić praktyczną wiedzę o tym, jak pomóc gatunkowi przetrwać w zmienionym środowisku.
Historia dendroseris neriifolia przypomina, jak bardzo izolowane ekosystemy wysp są wrażliwe na wpływy zewnętrzne. Jedno drzewo na zboczu przy krawędzi rozpadliny i kilka sadzonek w różnych krajach — to na razie cała widoczna nadzieja na przedłużenie gatunku. Jednak międzynarodowe wysiłki pokazują, że nawet w tak ekstremalnych sytuacjach wspólne działania mogą dać gatunkowi dodatkowy czas niezbędny do odbudowy. Ponieważ nowa misja zbierania nasion planowana jest na 2027 rok, historia tego rzadkiego "drzewa-stokrotki" jeszcze się nie zakończyła.
