Na zewnętrznej powłoce Międzynarodowej Stacji Kosmicznej maleńkie zarodniki mchu spędziły 283 dni w warunkach, gdzie temperatura skacze od minus 150 do plus 120 stopni, gdzie nie ma atmosfery i gdzie ultrafiolet uderza bez żadnej ochrony. Po powrocie na Ziemię ponad 80 procent zarodników kiełkowało i tworzyło normalne rośliny. To pierwszy potwierdzony przypadek, gdy wielokomórkowa roślina przetrwała tak długi pobyt w otwartym kosmosie i zachowała zdolność do rozmnażania.
Eksperyment przeprowadzili japońscy naukowcy z gatunkiem modelowym Physcomitrium patens — zwykłym mchem ziemnym, który i na Ziemi słynie z umiejętności zasiedlania nagich obszarów gleby. Zarodniki umieszczano w naturalnych osłonach ochronnych — sporangiów. To właśnie ta osłona, jak wykazały testy naziemne i lot, pochłaniała szkodliwe promieniowanie ultrafioletowe i chroniła materiał genetyczny. Bez niej przeżywalność spadała prawie do zera.
Na Ziemi mchy to jedne z pierwszych roślin, które wyszły na ląd około pół miliarda lat temu. Przetrwały wszystkie masowe wymierania, ponieważ potrafią wpaść w stan całkowitego wysuszenia, a potem ożyć przy pierwszym kontakcie z wodą. Eksperyment kosmiczny pokazał, że te starożytne mechanizmy działają również poza atmosferą. Najwyraźniej ewolucja na naszej planecie stworzyła komórki zdolne do znoszenia warunków, których tu nigdy nie było.
Dla przyszłych misji na Księżyc czy Marsa otwiera to praktyczne perspektywy. Mchy szybko rosną, produkują tlen i mogą służyć jako podstawa zamkniętych systemów podtrzymywania życia. Japoński zespół planuje już dłuższe ekspozycje — nawet do kilku lat. Ważne jest jednak zrozumienie: sukces mchu nie unieważnia kruchości ziemskiej biosfery. Przypomina jedynie, jak wyjątkowe są warunki, w których powstało i przetrwało życie na naszej planecie.
W codziennym życiu rzadko myślimy o tym, że zielony nalot na starych dachówkach czy w leśnym cieniu to potomkowie organizmów zdolnych przetrwać próżnię i promieniowanie. Ich odporność to wynik milionów lat „treningu” w najsurowszych zakątkach Ziemi: na Antarktydzie, na polach wulkanicznych, na pustyniach. Kosmos tylko potwierdził to, co już było tu zapisane.
Badanie opublikowano w czasopiśmie iScience i opiera się na rzeczywistych próbkach, które wróciły na Ziemię w 2023 roku. Dane pokazują wysoką przeżywalność nawet przy pełnym działaniu czynników kosmicznych, z wyjątkiem ultrafioletu, przed którym sporangia skutecznie chroniły.
Dbając o ziemskie ekosystemy, zachowujemy nie tylko znaną przyrodę, ale także potencjalne „cegiełki” do budowy życia poza jej granicami.
