Na pustyni Gurbantünggüt w północno-zachodnich Chinach rośnie mech, któremu niestraszne jest to, co zabija większość istot żywych: niemal całkowite wyschnięcie, mróz do minus stu dziewięćdziesięciu sześciu stopni i silne promieniowanie gamma. Niedawno okazało się, że jego wytrzymałość nie kończy się na powierzchni Ziemi: po locie na niskiej orbicie okołoziemskiej ten mech powrócił do życia.
Gatunek Syntrichia caninervis odkryli naukowcy z Xinjiang Institute of Ecology and Geography Chińskiej Akademii Nauk podczas Trzeciej Xinjiangskiej Ekspedycji Naukowej, zakrojonego na szeroką skalę projektu, który Ministerstwo Nauki i Technologii Chin zainicjowało w 2021 roku. Roślina nie jest tu rzadkością: właśnie ten mech częściej niż inne tworzy biologiczne skorupy glebowe pustyni, czyli utrzymuje piasek i daje życie glebie tam, gdzie prawie jej nie ma.
Testy laboratoryjne pokazały, jak subtelnie zbudowana jest jego ochrona. Mech potrafi stracić ponad 98% wody w komórkach i nie zginąć, a po nawilżeniu odzyskuje zielony kolor dosłownie w ciągu dwóch sekund. Zamrożenie w ciekłym azocie również nie jest dla niego wyrokiem: w eksperymentach wytrzymywał takie zanurzenie do 30 dni, a następnie ożywał.
Z promieniowaniem obraz jest podobny, ale liczby w różnych pracach się rozbiegają. Dla człowieka za dawkę śmiertelną uznaje się około 50 grejów, a mech, według danych źródeł przeglądowych, znosi około 500 grejów. W artykule czasopisma The Innovation dawka półletalna dla niego szacowana jest na około 5000 grejów. Dokładna wartość zależy od metodyki, dlatego należy ją czytać jako orientacyjny punkt odniesienia, a nie ostateczny rekord.
W marcu 2026 roku wysuszone próbki mchu wysłano na orbitę na pokładzie chińskiego eksperymentalnego statku transportowego „Qingzhou”. W warunkach mikrograwitacji i promieniowania kosmicznego sterowany system nawadniania dostarczał roślinom znikomą ilość wody. Mimo to mech ożył i zmienił szaro-czarną barwę na żółto-zieloną. Według Li Xiaoshuang, badaczki z Xinjiang Institute, to pierwszy przypadek, gdy całą roślinę dostarczono na niską orbitę okołoziemską i skutecznie przywrócono do życia. Obserwacje na orbicie pokazały, że mech nadal regenerował się i rósł.
Warto zrozumieć, że „pierwszym” nazwano tu właśnie cały organizm. W 2025 roku badacze pokazali, że zarodniki innego mchu, Physcomitrium patens, przetrwały długotrwały pobyt na zewnętrznej stronie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej i zachowały zdolność kiełkowania. Zarodniki to zawiązki, a nie dorosła roślina, i różnica między nimi jest dla biologów zasadnicza.
Analiza genetyczna na poziomie chromosomów ujawniła u Syntrichia caninervis dużą liczbę genów związanych z reakcją na stres. To właśnie w nich, zgodnie z zamysłem badaczy, kryje się molekularny „kod” takiej odporności. Zainteresowanie praktyczne jest oczywiste: według Li Xiaoshuang materiał genetyczny tego gatunku może się przydać do tworzenia bardziej odpornych upraw i rekultywacji pustynniejących ziem.
Osobny kierunek badań wiąże się z Marsem. W laboratoryjnej imitacji warunków marsjańskich, gdzie atmosfera składała się w 95% z dwutlenku węgla, a temperatura wahała się od −60 do 20 °C, przy wysokim promieniowaniu UV i niskim ciśnieniu, wysuszony mech również się regenerował. Nie oznacza to jednak, że będzie rósł i rozmnażał się na Czerwonej Planecie: to pytanie pozostaje na razie otwarte.
Wniosek okazuje się skromniejszy niż głośne nagłówki, ale przez to nie mniej interesujący. Mech nie stanie się gotowym rozwiązaniem dla kolonizacji innych planet, pokazuje jednak, jakie biologiczne mechanizmy przetrwania warto badać. Badacze planują kolejne eksperymenty kosmiczne, aby zrozumieć, jak rośliny zachowują się przy długotrwałym oddziaływaniu warunków kosmosu.
