Reuzenwaterlelies van het geslacht Victoria zijn al lang beroemd om hun afmetingen. De bladeren van de grootste bekende soort, V. boliviana, reiken tot bijna drie meter in doorsnee. Lange tijd kende de wetenschap slechts drie soorten van het geslacht. Nu is daar een vierde aan toegevoegd — Victoria colombiana, beschreven in het tijdschrift Phytotaxa. Volgens de auteurs kunnen ook de bladeren daarvan twee meter bereiken en zijn ze zelfs vanuit de ruimte zichtbaar. Een vijfde soort, Victoria mattogrossensis, staat op het punt officieel te worden erkend.
De geschiedenis van de ontdekking begon met een foto op Instagram. De opname werd gemaakt door de Amerikaan Jeremy Harris, eigenaar van een kwekerij van vleesetende planten. Hij legde een mens vast die zwemt tussen enorme bladeren in de Colombiaanse regio Inírida. Harris hield de plant voor de wijdverbreide Victoria amazonica. Waterlelie-expert Carlos Magdalena van de Royal Botanic Gardens, Kew, zag deze foto ongeveer vijf jaar geleden. De geolocatie op de foto wees op Inírida, en dat baarde hem zorgen: in het stroomgebied van de Orinoco was nog nooit een soort van het geslacht Victoria geregistreerd, terwijl het verspreidingsgebied van amazonica in het Amazonebekken ligt. Magdalena besefte dat hij hoogstwaarschijnlijk met iets nieuws te maken had.
Daarna kwamen de satellietbeelden in beeld. Magdalena ontwaarde daarop verschillende drijvende bladschijven van Victoria in de Inírida zelf en in nabijgelegen meren, wat betekende dat de planten hier niet op zichzelf stonden. Toen gingen de onderzoekers op een expeditie van vijf dagen door het overstroomde tropische woud. Daarbij baseerden zij zich op de kennis van de plaatselijke bevolking, waaronder inheemse volkeren, en gids Gustavo Melo hielp de weg te vinden waar noch GPS noch mobiele telefonie werkte. De eerste twee gevonden planten bloeiden niet, en juist de bloemen zijn nodig om de soort te bepalen. Pas in de laatste nacht, toen er nog ongeveer tien uur restten tot het einde van de expeditie, leidde Melo het team naar een klein meer diep in het woud. Daar werd een tweede populatie aangetroffen, en een van de planten stond in bloei. Juist deze bloem maakte het mogelijk materiaal voor de beschrijving te verzamelen. De verschillen met verwante soorten schrijven de onderzoekers toe aan de oriëntatie van de stekels aan de onderzijde van de bladeren, alsook aan de vorm van de bloemen en vruchten.
Victoria colombiana komt slechts in één klein gebied in Colombia voor. Volgens schattingen van deskundigen zijn er in de natuur nog maar 30–50 planten over. Voor zo'n kleine populatie is één ernstige verontreiniging of één plotselinge schommeling van het waterpeil voldoende om haar te verliezen. De beschermingsstatus is nog niet definitief vastgesteld: de officiële beoordeling is in behandeling. De onderzoekers zijn ook van plan zaden te verzamelen om de plant in botanische tuinen te kweken.
Tegelijkertijd wordt de erkenning voorbereid van nog een soort — Victoria mattogrossensis uit de Pantanal, een van de grootste waterrijke gebieden ter wereld. Voor alle duidelijkheid: dit is een al lang bekend taxon. Het werd oorspronkelijk beschreven als een variëteit van Victoria cruziana, en nu wordt voorgesteld het tot een zelfstandige soort te verheffen. Daarom kan men het in strikte zin geen „ontdekking” noemen. Wel verandert het beeld in totaal: als er in het begin van de 2020-er jaren drie erkende soorten waren, dan worden het er met de Colombiaanse waterlelie vier, en met mattogrossensis vijf. Laten we daaraan toevoegen dat ook de derde soort, V. boliviana, pas in 2022 werd beschreven: 177 jaar bleef zij in collecties onder een andere naam staan. Zo is de lijst in enkele jaren inderdaad flink gegroeid, al is „bijna een verdubbeling” inmiddels een overdrijving.
Het geslacht is vernoemd naar koningin Victoria: het werd in 1837 ingevoerd door de Britse botanicus John Lindley. Tegenwoordig worden deze planten opgespoord met behulp van sociale media, satellietbeelden en de kennis van inheemse gemeenschappen.
Elke dergelijke ontdekking herinnert ook aan iets anders: een soort beschrijven is slechts het begin. Wil men voorkomen dat zeldzame waterlelies verdwijnen voordat men van hen weet, dan zijn dringende maatregelen nodig om hun leefgebieden te beschermen.
