6 tháng Mười năm 2026, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển đã công bố người đoạt giải Nobel Vật lý. Giải thưởng thuộc về Francis Halzen thuộc Đại học Wisconsin–Madison vì đóng góp quyết định trong việc xây dựng đài quan sát IceCube và phát hiện các neutrino năng lượng cao có nguồn gốc vật lý thiên văn.
Halzen, một nhà vật lý người Bỉ đã nhập quốc tịch Hoa Kỳ, ngay từ năm 1988 đã đề xuất sử dụng băng tinh khiết ở Nam Cực để ghi nhận neutrino. Những hạt này, thường được gọi là «hạt ma», hầu như không tương tác với vật chất và mang thông tin về những quá trình giàu năng lượng nhất trong vũ trụ.
Ý tưởng đã được hiện thực hóa tại đài quan sát IceCube — một kilômét khối băng ở Nam Cực, được trang bị hàng nghìn cảm biến ánh sáng. Việc xây dựng hoàn thành vào năm 2011, và những tín hiệu đáng tin cậy đầu tiên về neutrino năng lượng cao từ vũ trụ đã được ghi nhận vào các năm 2013–2015.
Neutrino cho phép ta nhìn vào những nơi mà ánh sáng của các kính viễn vọng thông thường không thể xuyên qua: phía sau những đám mây bụi, tới các nhân hoạt động của thiên hà và vùng lân cận của các lỗ đen. «Chúng mở ra cánh cửa dẫn tới những thiên hà xa xôi và kể cho ta nghe về các quá trình của những ngôi sao đang phát nổ», — thành viên Ủy ban Nobel Eva Olsson nhận định.
Halzen đứng đầu một nhóm hợp tác quốc tế gồm hơn 450 nhà khoa học từ 58 viện nghiên cứu thuộc 14 quốc gia. «Sự kiên trì và tầm nhìn khoa học của ông đã mở đường cho một loại hình thiên văn học mới», — chủ tịch hội đồng Mark Pearce nhấn mạnh.
Bản thân người đoạt giải, khi biết tin qua điện thoại từ Ý, thú nhận rằng mình đã rất ngạc nhiên: «Khi chúng tôi bắt đầu dự án, mọi người đều hiểu rằng ý tưởng này có thể là một ý tưởng hay, nhưng rất ít người tin rằng nó sẽ thành công, kể cả chính tôi».
Giải thưởng năm nay là giải thứ năm gắn với neutrino, và là lần đầu tiên kể từ năm 1992 giải được trao cho một nhà khoa học duy nhất. Điều này nói lên gì về tương lai của thiên văn học neutrino — đó là câu hỏi giờ đây đặc biệt cấp thiết.
Phát hiện của Halzen không chỉ đơn thuần thêm một dòng mới vào lịch sử vật lý. Nó mang lại một công cụ có khả năng thay đổi hiểu biết của chúng ta về những hiện tượng mạnh mẽ nhất trong vũ trụ.
