NASA đang tiến gần đến một trong những sự kiện vũ trụ quan trọng nhất năm 2026. Kính thiên văn không gian Nancy Grace Roman dự kiến sẽ được phóng không sớm hơn ngày 30 tháng 8 năm 2026, lúc 07:20 giờ Miền Đông Hoa Kỳ từ bệ phóng 39A của Trung tâm Vũ trụ Kennedy ở Florida. Tàu quan sát sẽ được đưa vào không gian bằng tên lửa hạng nặng SpaceX Falcon Heavy.
Ngày phóng chính thức vẫn phụ thuộc vào việc hoàn thành các thử nghiệm trước khi phóng và sự sẵn sàng của tên lửa, tuy nhiên, công tác chuẩn bị đang diễn ra theo đúng tiến độ. Các kỹ sư đang kiểm tra hệ thống của kính thiên văn sau khi nó được chuyển đến Florida, thử nghiệm các tấm pin mặt trời, lớp cách nhiệt và bình nhiên liệu. Sau đó, thiết bị sẽ được tiếp nhiên liệu và đặt dưới mũi tên lửa.
«Người họ hàng mắt to» của Hubble
Roman thường được so sánh với kính thiên văn Hubble, nhưng nhiệm vụ của chúng khác nhau.
Hubble có khả năng xem xét chi tiết các vùng trời tương đối nhỏ. Roman sẽ quan sát bức tranh rộng lớn hơn nhiều: công cụ chính của nó là Wide Field Instrument sẽ bao phủ một khu vực bầu trời ít nhất lớn gấp trăm lần trong một lần chụp, đồng thời duy trì độ nhạy và độ phân giải hồng ngoại tương đương với Hubble.
Một khung hình của Roman có thể chứa lượng thông tin tương đương với một trăm ảnh riêng lẻ của Hubble. Nhờ đó, kính thiên văn mới sẽ thực hiện khảo sát bầu trời nhanh hơn gấp nghìn lần và tạo ra những bức tranh toàn cảnh khổng lồ của Vũ trụ.
Roman sẽ không thay thế Hubble hay James Webb. Nó sẽ là sự bổ sung cho chúng: trước tiên sẽ phát hiện các vật thể và sự kiện hiếm gặp trên một diện tích rộng lớn, sau đó các kính thiên văn khác có thể xem xét chi tiết hơn các mục tiêu thú vị nhất.
Bí ẩn chính - năng lượng tối
Một trong những nhiệm vụ trung tâm của sứ mệnh là tìm hiểu lý do tại sao sự giãn nở của Vũ trụ lại đang tăng tốc.
Các nhà khoa học liên kết hiện tượng này với cái gọi là năng lượng tối, mà bản chất của nó cho đến nay vẫn chưa được biết đến. Roman sẽ quan sát hàng tỷ thiên hà xa xôi, nghiên cứu sự phân bố của chúng và đo lường tốc độ giãn nở của vũ trụ đã thay đổi như thế nào trong hàng tỷ năm qua.
Kính thiên văn cũng sẽ giúp nghiên cứu vật chất tối – một dạng vật chất vô hình không thể quan sát trực tiếp, nhưng có thể phát hiện thông qua tác động hấp dẫn của nó lên ánh sáng và các thiên hà.
Các nhà khoa học càng có thể xây dựng bản đồ vật chất trong Vũ trụ một cách chính xác, họ càng tiến gần hơn đến việc hiểu cấu trúc và tương lai của nó.
Kiểm kê các hành tinh của Dải Ngân hà
Hướng nghiên cứu quan trọng thứ hai của Roman là tìm kiếm ngoại hành tinh.
Kính thiên văn sẽ thực hiện một cuộc khảo sát quy mô lớn khu vực trung tâm Dải Ngân hà bằng phương pháp thấu kính hấp dẫn vi mô. Khi một ngôi sao đi ngang qua phía trước một ngôi sao khác, lực hấp dẫn của nó sẽ tạm thời khuếch đại ánh sáng của vật thể ở xa. Nếu có một hành tinh gần ngôi sao đó, nó sẽ để lại một dấu vết bổ sung trong tín hiệu này.
Sứ mệnh dự kiến sẽ phát hiện hơn một nghìn ngoại hành tinh bằng phương pháp vi thấu kính, bao gồm cả những thế giới ở xa các ngôi sao của chúng và những hành tinh lang thang tự do không quay quanh bất kỳ ngôi sao nào.
Một thiết bị che khuất (coronagraph) riêng biệt của Roman sẽ là minh chứng cho công nghệ có khả năng chặn ánh sáng rực rỡ của ngôi sao và chụp ảnh các hành tinh lân cận cũng như các đĩa tiền hành tinh. Trong tương lai, các hệ thống tương tự có thể giúp các nhà thiên văn nghiên cứu trực tiếp các thế giới tương tự Trái đất.
Hàng tỷ thiên hà và các sự kiện hiếm gặp
Trường nhìn rộng sẽ cho phép Roman ghi lại các hiện tượng khó phát hiện đối với các kính thiên văn có tầm nhìn hẹp hơn.
Đài quan sát sẽ có thể phát hiện các vụ nổ siêu tân tinh, các sao neutron va chạm, các lỗ đen phá hủy các ngôi sao ở gần chúng và các sự kiện ngắn hạn khác. Nó sẽ chụp ảnh lặp đi lặp lại cùng một khu vực bầu trời, ghi nhận những thay đổi xảy ra trong vài ngày, vài giờ hoặc thậm chí vài phút.
Trong sứ mệnh cốt lõi kéo dài 5 năm, Roman dự kiến sẽ đo ánh sáng từ khoảng một tỷ thiên hà. Lượng thông tin thu được sẽ rất lớn đến mức các nhà thiên văn có thể sử dụng dữ liệu này để thực hiện những khám phá mà hiện tại chưa thể dự đoán trước.
Hành trình đến điểm L2
Sau khi phóng, Roman sẽ hướng tới điểm Lagrange L2, nằm cách Trái đất khoảng 1,5 triệu km.
Kính thiên văn James Webb đã hoạt động tại khu vực này. Sự cân bằng hấp dẫn đặc biệt sẽ cho phép Roman duy trì vị trí ổn định so với Trái đất và Mặt trời, thực hiện các quan sát dài hạn và duy trì chế độ nhiệt độ cần thiết.
Đài quan sát được đặt theo tên của Nancy Grace Roman – người phụ nữ đầu tiên đứng đầu chương trình thiên văn học của NASA, người thường được gọi là «mẹ của Hubble». Chính bà đã giúp hình thành ý tưởng về việc tạo ra một kính thiên văn không gian lớn từ nhiều thập kỷ trước.
Kính thiên văn có khả năng thay đổi bản đồ vũ trụ
Roman không hứa hẹn một bức ảnh giật gân duy nhất, trả lời ngay lập tức mọi câu hỏi. Sức mạnh của nó nằm ở quy mô.
Nó sẽ quan sát không phải các đối tượng vũ trụ riêng lẻ, mà là toàn bộ các khu vực của Vũ trụ, biến hàng triệu quan sát rời rạc thành một bản đồ chi tiết về lịch sử vũ trụ.
Nếu sứ mệnh thành công, các nhà thiên văn sẽ có cơ hội đồng thời nghiên cứu năng lượng tối, sự hình thành thiên hà, lỗ đen và các hệ hành tinh.
Ngày 30 tháng 8 có thể trở thành ngày mà nhân loại không chỉ gửi một kính thiên văn mới vào không gian, mà lần đầu tiên thực sự mở rộng cánh cửa đến Vũ trụ.
