Op 6 oktober 2026 maakte de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen de laureaat van de Nobelprijs voor natuurkunde bekend. De prijs ging naar Francis Halzen van de Universiteit van Wisconsin–Madison voor zijn beslissende bijdrage aan de totstandkoming van het IceCube-observatorium en de ontdekking van hoogenergetische neutrino's van astrofysische oorsprong.
Halzen, een Belgische natuurkundige die het Amerikaanse staatsburgerschap verwierf, stelde al in 1988 voor om het zuivere ijs van de Zuidpool te gebruiken voor het registreren van neutrino's. Deze deeltjes, vaak 'spookdeeltjes' genoemd, gaan vrijwel geen wisselwerking met materie aan en dragen informatie over de meest energetische processen in het heelal.
Het idee kreeg gestalte in het IceCube-observatorium — een kubieke kilometer Antarctisch ijs, uitgerust met duizenden lichtsensoren. De bouw werd voltooid in 2011, en de eerste betrouwbare signalen van hoogenergetische neutrino's uit de kosmos werden geregistreerd in 2013–2015.
Neutrino's bieden een blik op plaatsen waar het licht van gewone telescopen niet doordringt: achter stofwolken, bij actieve kernen van sterrenstelsels en in de omgeving van zwarte gaten. 'Ze openen een deur naar verre sterrenstelsels en vertellen over de processen van exploderende sterren', merkte Nobelcomitélid Eva Olsson op.
Halzen leidde een internationale samenwerking van meer dan 450 wetenschappers uit 58 instituten in 14 landen. 'Zijn vasthoudendheid en wetenschappelijke visie hebben de weg gebaand naar een nieuw soort astronomie', benadrukte comitévoorzitter Mark Pearce.
De laureaat zelf, die telefonisch vanuit Italië over de onderscheiding vernam, gaf toe dat hij verrast was: 'Toen we met het project begonnen, begreep iedereen dat het idee misschien goed was, maar heel weinigen geloofden dat het zou werken, mijzelf inbegrepen'.
De prijs is dit jaar de vijfde die met neutrino's verband houdt, en voor het eerst sinds 1992 werd hij aan één wetenschapper toegekend. Wat dit zegt over de toekomst van de neutrino-astronomie is een vraag die nu des te prangender is.
De ontdekking van Halzen voegde niet zomaar een nieuwe regel toe aan de geschiedenis van de natuurkunde. Ze leverde een instrument op dat ons begrip van de krachtigste verschijnselen in de kosmos kan veranderen.
