1562 yılında Maya kodekslerinin ve kutsal nesnelerin yok edildiği Meksika'nın Mani kentinde çağdaş sanat, kuşakları ve kültürleri birbirine bağlayan şeye — dile, sözcüklere ve insan deneyimini ifade etme biçimlerinin çeşitliliğine — yöneliyor. 26 Kasım 2026 ile 28 Şubat 2027 tarihleri arasında Yukatan yarımadasındaki Mérida ve Mani, ilk uluslararası çağdaş sanat bienali VOCAL'e ev sahipliği yapacak. Bienale 76 sanatçı katılacak; sergiler ve projeler 16 mekânda yer alacak. Programın merkezinde dil, tüm biçimleriyle yer alıyor: sözlü anlatım, yazılı söz, çeviri, yorumlama, sessizlik ve sözsüz iletişim.
Karşılıklı anlayışın alanı olarak sanat
VOCAL, dilin yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda sanatın malzemesi hâline geldiği uluslararası bir sanatsal diyalog olarak tasarlandı. Bienalin sanat direktörü Meksikalı sanatçı Abraham Cruzvillegas, dilleri ve lehçeleri birbirleriyle diyaloğa girebilen, kesişebilen ve hatta çelişebilen bağımsız ifade biçimleri olarak ele almayı öneriyor.
ArtReview'de 22 Eylül'de yayımlanan açıklamada Cruzvillegas, projenin sözlü ve yazılı anlatıma, dilsel çeşitliliğe ve insanın ifade etme ihtiyacı duyduğu her şeye yöneleceğini vurguladı. Bu yaklaşım, dilin alışılmış anlayışının çok ötesine geçiyor: sanatsal ifade ses, görüntü, jest, eylem ya da sessizlik aracılığıyla ortaya çıkabilir.
Bu kavramda Yukatek Maya dilinin özel bir yeri var. Bienal için bu dili yok olmuş bir uygarlığın parçası olarak değil, canlı bir iletişim ve kültürel bellek sistemi olarak göstermek önem taşıyor. Bugün bu dili yarım milyondan fazla insan konuşuyor. Bölgeyle ve bölgenin dil ortamıyla bağlantılı sanatçılar, yapıtlarını uluslararası sanat sahnesinin tanınmış isimleriyle birlikte sunacak.
Mani'nin belleği ve yaşayan Maya dili
Mani'nin tarihsel bağlamı bienale özel bir derinlik katıyor. 12 Temmuz 1562 tarihinde kentin ana meydanında Fransisken rahip Diego de Landa'nın yönetiminde bir dini auto-da-fé düzenlendi. Bu olay sırasında Maya kodeksleri, kült imgeleri ve diğer kutsal nesneler yok edildi. Kaybolan yazılı tanıklıklar arasında Mayaların dünya, tarih ve dünya görüşü hakkındaki bilgilerini içeren el yazmaları da vardı.
Yüzyıllar sonra Mani, dil ve kültürel miras üzerine uluslararası bir konuşmanın mekânlarından biri hâline geliyor. Ancak söz konusu olan yalnızca tarihsel belleğin korunması değil. Düzenleyiciler, Maya kültürünün gelişmeyi sürdürdüğünü, dilinin ise çağdaş yaşamın ve sanatsal yaratımın bir parçası olmayı sürdürdüğünü göstermeyi amaçlıyor.
Bienal aynı zamanda Yukatan hükümetinin geliştirdiği «Maya Rönesansı» (Renacimiento Maya) kültür programıyla da bağlantılı. 25 Ekim'de projeyi tanıtan Vali Joaquín Díaz Mena bu bağlantıyı açıkça dile getirdi. Ona göre VOCAL, Maya dilini uluslararası sanatsal diyaloğun merkezine taşıyor, bölgeye dünya sanatının temsilcilerini çekiyor ve yerel toplulukları tanınmış sanatçıların yapıtlarıyla tanıştırıyor. Böylece bienal, bölgenin kültürel kimliğini güçlendirme ve yaşayan Maya mirasını destekleme sürecinin daha geniş bir parçası hâline geliyor.
Mérida ve Mani'nin seçilmesi, geleneksel müze güzergâhlarının ötesine geçmeyi sağlıyor. Mérida, Maya mirasının sömürge dönemi mimarisi ve çağdaş kent yaşamıyla yan yana bulunduğu yarımadanın kültür merkezi. Mani ise dikkatleri doğrudan, kültürel yıkımın en trajik olaylarından birinin belleğini taşıyan bir mekânda tarihe geri çeviriyor.
Uluslararası isimler ve yeni sanatsal projeler
76 katılımcı arasında Yoko Ono, Teresa Margolles, Rirkrit Tiravanija, Minerva Cuevas, Óscar Murillo, Bárbara Sánchez-Kane, Sandra Gamarra, Jimmie Durham ve Wael Shawky yer alıyor. Onlarla birlikte bienale Meksikalı sanatçılar, Yukatan ve yarımadanın diğer bölgelerinden, aralarında Maya dili konuşanların da bulunduğu sanatçılar katılıyor.
Projenin temel özelliği, uluslararası alanda tanınan isimlerin, pratiklerini bölgenin kültürel ortamında biçimlendirmiş sanatçılarla yan yana gelmesi. Katılımcıların yarısından fazlası Meksika sanat sahnesini temsil ediyor. Bu birliktelik, Yukatan'ı yalnızca bir sergi mekânı olarak değil, uluslararası sanat sürecinin etkin bir katılımcısı olarak görmeyi sağlıyor.
Program, müze ve özel koleksiyonlardan yapıtları, bienal için sipariş edilerek üretilen yeni işleri ve kamusal alanlardaki sanatsal müdahaleleri bir araya getirecek. Sergilerin yanı sıra sanatçılarla buluşmalar, tartışmalar, eğitim projeleri ve yerel topluluklara yönelik etkinlikler planlanıyor.
Dikkat çeken etkinliklerden biri Yoko Ono'nun yapıtlarına ayrılan bölüm olacak. 15 Aralık 2026 tarihinde Mérida'daki Centro Cultural Olimpo'nun salonunda onun şu yapıtı sunulacak: Nine Concert Pieces for John Cage («John Cage için Dokuz Konser Parçası»), 1966 yılında yaratıldı. Yapıt, farklı kuşaklardan, farklı dilsel ve toplumsal cinsiyet kimliklerini temsil eden dokuz yerel katılımcı tarafından icra edilecek. Çalışma, sanatçının bağımsız bir sanatsal eylemin temelini oluşturan talimatlarına dayanıyor. Yoko Ono'nun kendisi etkinlikte hazır bulunmayacak.
Yerel bir inisiyatiften uluslararası bir platforma
Bienalin kurucusu, koleksiyoner ve hayırsever Catherine Petitgas'tır. Sanat çevresiyle olan bağı, bölgedeki genç sanatçılara yönelik bir mesleki destek programı olan Proyecto Y'yi başlattığı 2023 yılında güçlenmiştir. VOCAL, bu çalışmanın bir sonraki aşaması olarak yerel sanatçılara uluslararası işbirliği fırsatları ve daha geniş bir sanat izleyicisiyle tanışma imkânı sunuyor.
Bienalin ana mekânı, Mérida'daki Centro Contemporáneo del Mayab olacak ve burada sanata özel bir kütüphane de açılacak. Programa şehrin müzeleri, kütüphaneleri, kültür merkezleri ve kamusal alanları katılacak; Mani'de ise sergiler ve etkinlikler tarihi, kültürel ve kamusal mekânlarda yer alacak. Bienalin tüm etkinlikleri ücretsiz olacak.
Projenin önemli bir parçası da eğitim programı olacak: geziler, atölyeler, sanatçılarla buluşmalar ve okul çocuklarına, ailelere ve yerel topluluklara yönelik etkinlikler. Organizatörler, ziyaretçilere eşlik etmek üzere yapıtları tanımaya ve sergilerin sanatsal fikirlerini anlamaya yardımcı olacak bir arabulucu ekibi hazırlıyor. Böylece bienal yalnızca profesyonel izleyiciye değil, uluslararası sanat etkinliklerine her zaman erişemeyen bölge sakinlerine de sesleniyor.
VOCAL uzun vadeli bir inisiyatif olarak tasarlandı. Bienalin sonraki edisyonları 2028 ve 2030 yıllarında planlanıyor. Bu, Yukatan'ın sanat altyapısını kademeli olarak geliştirmeye, yerel ve uluslararası sanatçılar arasındaki bağları güçlendirmeye ve kültürel alışveriş için yeni olanaklar yaratmaya imkân tanıyacak.
VOCAL adı projenin fikrini tam olarak aktarıyor: her kültürün kendine özgü bir sesi, kendi belleği ve dünyayı anlatmanın kendi yolu vardır. Bunlar buluştuğunda sanat, yalnızca kendini ifade etmenin değil, ötekini de duymanın önemli olduğu bir alana dönüşür. Bienalin özel değeri de burada yatıyor: Yukatan dünyayı, kadim Maya mirasının çağdaş sanatla ve farklı ülkelerin kültürleriyle diyaloğa girdiği bir sohbete davet ediyor.
