Michael Shadlen heeft zich drie decennia lang beziggehouden met een taak die op het eerste gezicht niets met bewustzijn te maken heeft. Een aap kijkt naar een scherm met chaotisch bewegende stippen; een deel daarvan drijft in één richting, en het dier moet beslissen in welke. Dodelijke verveling. Maar in de pariëtale cortex, in het LIP-gebied, werden neuronen ontdekt waarvan de vuurfrequentie oploopt naarmate er meer bewijs voor een van de opties wordt verzameld. Zodra een drempelwaarde is bereikt, reageert het dier. Roitman en Shadlen beschreven dit in 2002, en sindsdien is de accumulatiecurve het werkpaard van het hele vakgebied geworden. NYU
Eind mei publiceerde Shadlen in PNAS een tekst waarin hij vanuit deze curve een theorie over bewustzijn afleidt.
Over het genre moet direct iets gezegd worden, want dat verklaart hier veel. Het is een 'Perspective', en wel een 'Inaugural Article' — een programmatisch artikel waarvoor alleen leden van de National Academy of Sciences in aanmerking komen; Shadlen werd gekozen in 2023. Het manuscript kwam in januari bij de redactie binnen, werd in april geaccepteerd, en onder de reviewers bevonden zich Michael Graziano en William Newsome. Oftewel mensen met hun eigen, nogal uiteenlopende visies op het onderwerp. Het format staat de auteur toe breder te spreken dan de data toelaten, en Shadlen maakt van dat recht gebruik. The TransmitterThe Transmitter
De gedachtegang is als volgt. Bijna alles wat het brein doet, zijn vragen aan de wereld. Geen passieve registratie, maar een verhoor: wat is daar, moet ik bewegen, daarheen of hierheen? De antwoorden op deze vragen noemt Shadlen 'provisional intentions' — voorlopige intenties. Dit zijn geen ruwe signalen meer, maar verplichtingen die aanzetten tot actie, maar ze dringen niet door tot het bewustzijn. arxiv
Dan komt het meest interessante — en het punt waarop Shadlen gemakkelijk verkeerd begrepen kan worden. Hij beweert niet dat het vóór het verslagleggen volledig donker is vanbinnen. Integendeel: sommige onbewuste toestanden dragen volgens hem al voldoende informatie over de bron van de kennis om een minimaal 'ervaringskarakter' te bezitten. Het licht is daar niet uit, het is gedimd. Een gedachte wordt bewust wanneer deze wordt omgevormd tot een vorm die geschikt is voor algemene verwijzing en mogelijke verslaglegging — aan een ander of aan jezelf; en hier komen de 'theory of mind' en de narratieve structuur om de hoek kijken. The Transmitterarxiv
Een analogie die lijkt te werken: een brief geschreven voor jezelf. In je hoofd bestaat hij al, daar zijn de intentie en de context, maar hij is ruw en privaat. Zodra je besluit dat de brief naar iemand toe gaat, wordt de tekst herschreven. Er verschijnen verduidelijkingen, voorbehouden, rekening houdend met het onbegrip van de ander. Geen nieuwe inhoud, maar een andere verpakking van hetzelfde. Volgens Shadlen is juist deze herstructurering de overgang naar het bewustzijn.
Vandaar de botsing met concurrerende theorieën. De 'Global Workspace Theory' zet in op 'ontbranding' en uitzending — het signaal flitst op en verspreidt zich door de cortex, en dat wordt beschouwd als de toegang tot het bewustzijn. Bij Shadlen wordt er niets uitgezonden; hetzelfde besluitvormingsschema wordt simpelweg anders gebruikt. De 'Higher-Order Theories' krijgen het zwaarder te verduren: een meta-representatie is hier wel nodig, maar dan een smalle — niet 'gedachten over gedachten' in het algemeen, maar het incalculeren van het feit dat de gesprekspartner jouw context niet kent.
Het zwakke punt is met het blote oog zichtbaar, en de auteur steekt het niet onder stoelen of banken. Alle drie de decennia aan empirisch onderzoek bestaan uit makaken, stippen op een scherm en elektroden in de LIP. In geen van deze experimenten rapporteert het dier iets. Het dichtst bij het gewenste kwam het werk met mensen, waarbij proefpersonen werd gevraagd om op een klok het moment aan te geven waarop ze voelden dat ze een besluit hadden genomen; de subjectieve tijd voorspelde de nauwkeurigheid van de keuze — Shadlen noemde dit destijds 'het doorboren van het bewustzijn'. Mooi, maar het is nog steeds geen demonstratie van de overgang zelf. Er is een experiment nodig dat het moment vangt waarop het brein de bron van de kennis markeert en deze geschikt maakt voor overdracht. Zo'n experiment is er nog niet. Braininspirednih
En er is een vraag waarop de theorie geen goed antwoord heeft. Als bewustzijn een bijproduct is van sociale communicatie, wat gebeurt er dan bij wezens die met niemand praten? Een octopus? Een kraai die in zijn eentje een probleem oplost?
Shadlen wil hen duidelijk niet de leegte vanbinnen toeschrijven — vandaar de kanttekening over het minimale ervaringskarakter van onbewuste toestanden. Maar dan ligt de grens tussen 'een beetje aanwezig' en 'al bewustzijn' daar waar de theorie die trekt, en niet daar waar deze gemeten kan worden. Wat, eerlijk gezegd, precies het probleem is waardoor de studie naar bewustzijn de afgelopen dertig jaar stagneert.
