Nüfusunun yarısından azının elektriğe erişimi olan ülkede, bayiler artık neredeyse hiç benzinli araç sunmuyor. Etiyopya, 2024 yılının başında içten yanmalı motorlu otomobil ithalatını dünyada ilk kez yasakladı — ve iki yıl içinde yollardaki elektrikli araçların payı yüzde birin altından yüzde beş-altıya çıktı. Bu bir iklim kampanyası değil, sıkı bir tasarruf: ülke yılda altı milyar dolara kadar yakıta harcayarak döviz rezervlerini tüketiyordu.
Addis Ababa'daki taksiciler gibi sıradan sürücüler için bu geçiş doğrudan kazanç sağladı. Eskiden gelirin üçte biri benzine ve benzin istasyonlarındaki kuyruklara gidiyordu; şimdi şarj yaklaşık yüzde beşini alıyor. Yeni Çin elektrikli araçları — BYD, Changan ve diğerleri — indirimli gümrük vergileri sayesinde ikinci el benzinli araçlardan daha erişilebilir hale geldi: hazır araçlarda yüzde 15ye kadar, kitlerden montajda ise sıfır. Pazar anında tepki verdi: bayiler yön değiştirdi ve satışların neredeyse tamamı elektrikli araçlar.
Bunun arkasında soyut bir "yeşil" politika değil, hükümetin somut hesabı var. Yakıt ithalatı döviz rezervlerini tüketiyor ve bütçeye yük olan sübvansiyonlar gerektiriyordu. Yasak artı elektrikli araçlara sağlanan teşvikler, paranın ülke içine yönlendirilmesini ve hâlihazırda inşa edilmiş hidroelektrik santrallerinin kullanılmasını sağladı — Etiyopya'da elektriğin yüzde 96den fazlası yenilenebilir kaynaklardan geliyor. Sürücünün kişisel bütçesi ile devlet hazinesi aynı anda kazandı, gerçi şarj altyapısı henüz geride: hızlı istasyonlar bir elin parmakları kadar ve şebeke istikrarsız.
Gizli teşvik açık: döviz kıt olduğunda, ithal yakıta yapılan her harcama affedilemez bir lüks haline geliyor. Etiyopya, mali baskının teknolojik dönüşümü iklim anlaşmalarından daha hızlı hızlandırabileceğini gösterdi. Sürücüler ekoloji uğruna değil, aksi halde geçinemeyecekleri için tasarruf ediyor; devlet ise son rezervlerini benzine harcamamak için. Riskler sürüyor: şarj ağı yetişemezse ve çatışmalar geri dönerse, geçiş tıkanabilir.
Uzun vadede başarı, ülkenin zorunlu tasarrufu sürdürülebilir bir sisteme dönüştürüp dönüştüremeyeceğine bağlı. Şu anda kayıtlı 1,2 milyon aracın içinde yüz binden fazla elektrikli araç var ve hedef 2030 yılına kadar yarım milyon. Bu sadece ulaşımın değiştirilmesi değil, insanların nasıl harcadığı ve birikim yaptığının yeniden yapılandırılması: yakıta daha az para, aileye, işe veya birikimlere daha fazla demek. Gelişmekte olan ekonomiler için bu yaklaşım bir model olabilir — ideal koşulları beklemek değil, kısıtlamaları bir itici güç olarak kullanmak.
Para, su gibi, en az direnç yolunu bulur: benzin döviz cinsinden çok pahalı hale geldiğinde, akış ülke içinde zaten var olan elektriğe kayar. Etiyopya, zayıf altyapıya rağmen sert bir yasağın pazarı birkaç yıl içinde tersine çevirebileceğini kanıtladı. Şimdi asıl soru, bu ivmenin altyapı ve ekonominin ona yetişmesi için yeterli olup olmadığı.
