Chúng ta đã quen với những tiêu đề đáng sợ về việc vi nhựa được tìm thấy ở khắp mọi nơi, trong mọi hệ thống của cơ thể con người - trong máu, phổi, não và thậm chí cả nhau thai. Quy mô của vấn đề dường như là toàn diện. Nhưng một nghiên cứu gần đây của Đại học Michigan đã bổ sung thêm một sắc thái quan trọng, mỉa mai vào bức tranh này: phần lớn những phát hiện đáng sợ này có thể là kết quả của việc ô nhiễm mẫu... bởi chính các nhà khoa học.
Một nhóm các nhà hóa học do Madeline Clough và Anne McNeil đứng đầu đã phát hiện ra rằng găng tay nitrile và cao su tiêu chuẩn, mà các nhà nghiên cứu đeo vào chính là để “bảo vệ” mẫu khỏi bị ô nhiễm, lại tự chúng là nguồn gốc của các hạt nhỏ li ti.
Trong quá trình sản xuất găng tay, các stearat – muối của axit stearic – được sử dụng làm chất giải phóng, cho phép lấy sản phẩm đã hoàn thành ra khỏi khuôn dễ dàng. Khi nhà khoa học đeo găng tay chạm vào ống nghiệm, bộ lọc hoặc lam kính, một dấu vết vô hình của các muối này sẽ còn lại trên bề mặt.
Khi sử dụng phương pháp phổ hồng ngoại và Raman tiêu chuẩn, các hạt stearat hầu như không thể phân biệt được với vi nhựa thực tế, ví dụ như polyethylene. Thí nghiệm cho thấy, chỉ cần tiếp xúc khô đơn giản giữa găng tay với mẫu có thể tạo ra trung bình tới 2000 “hạt vi nhựa” dương tính giả trên mỗi milimet vuông.
Điều này có nghĩa là vi nhựa không tồn tại? Tất nhiên, các tác giả của nghiên cứu là những người đầu tiên lên tiếng bảo vệ các đồng nghiệp của mình, những người đã nghiên cứu vấn đề này trong nhiều năm. “Điều này không có nghĩa là ô nhiễm vi nhựa không tồn tại – Giáo sư Anne McNeil nhấn mạnh – Chúng ta có thể đang đánh giá quá cao khối lượng của nó do lỗi này, nhưng nó vẫn không nên có ở đó. Nó vẫn còn rất nhiều, và đó chính là vấn đề”.
Phát hiện này chủ yếu liên quan đến sai số hệ thống trong các đánh giá định lượng, đặc biệt là trong các mẫu không khí, nước và đất, nơi nồng độ hạt vốn đã thấp. Nếu nói về mô người, thì đúng là các quy trình thu thập và phân tích mẫu sinh học giờ đây cần được xem xét lại để loại trừ “dấu vết găng tay”. Nhưng theo các nhà khoa học, điều này không làm mất giá trị của dữ liệu trước đó, mà chỉ yêu cầu kiểm tra lại chúng bằng cách sử dụng các thuật toán mới mà các nhà khoa học đã phát triển để phân biệt stearat với các polyme thực tế.
Câu chuyện này gợi nhớ đến một trường hợp khác. Vào thập kỷ cuối của thế kỷ trước, tại đài thiên văn Parkes (Úc), các nhà thiên văn học đã ghi nhận các tín hiệu vô tuyến ngắn bí ẩn trong nhiều năm, được gọi là “perytons”, có đặc điểm tương ứng với các xung ngoài trái đất hoặc dấu vết của sự hợp nhất sao neutron. Lời giải thích hóa ra lại vô cùng trần tục: tín hiệu phát ra từ lò vi sóng trong phòng nghỉ của nhân viên, vốn được mở trước khi chu trình làm nóng kết thúc, gây ra một đợt bùng phát bức xạ ngắn ở tần số đó. Công cụ nghiên cứu vẫn hoạt động tốt. Chỉ là các nhà khoa học đã không tính đến yếu tố sinh hoạt trong một hệ thống có độ chính xác cao, và nguyên nhân lại nằm ở nơi không ngờ tới.
Sự thật cơ bản vẫn không thay đổi: nhân loại thực sự đã để lại dấu vết tổng hợp của mình ở khắp mọi nơi. Chỉ là giờ đây chúng ta biết rằng đôi khi những dấu vết này không chỉ do ngành công nghiệp toàn cầu để lại, mà còn do chính người nghiên cứu hậu quả, với bàn tay đeo găng tay cao su.
