Lớp tro núi lửa rơi xuống một khu rừng ở New Mexico vào cuối kỷ Campania khoảng 74,6 triệu năm trước đã lưu giữ không chỉ dấu vết của những chiếc lá, mà còn là toàn bộ bức tranh về một hệ sinh thái rừng trưởng thành, nơi thực vật có hoa đã chiếm vị thế ưu thế. Kỳ quan cổ thực vật học này — một tầng trầm tích được biết đến với tên gọi Dori's tuff — đã bác bỏ giả thuyết lâu đời cho rằng sự bùng nổ thực sự của thực vật bao tử chỉ bắt đầu sau khi thiên thạch va chạm vào Trái Đất 66 triệu năm trước.
Cho đến gần đây, các nhà cổ thực vật học vẫn tin rằng trong giai đoạn này, thực vật có hoa vẫn chỉ là những loài cây nhỏ bé như cỏ dại với những hạt li ti phát tán nhờ gió hoặc đơn giản là rơi xuống đất. Theo quan điểm đó, những loại quả mọng lớn cần đến sự hỗ trợ của động vật để phát tán chỉ xuất hiện muộn hơn — cùng với sự trỗi dậy của thú và chim sau khi khủng long biến mất. Tuy nhiên, các nghiên cứu tại hệ tầng Jose Creek lại cho thấy điều ngược lại: ngay từ 10 triệu năm trước thảm họa, trong khí hậu nóng ẩm đã tồn tại những cánh rừng rậm rạp với các loài cây có hoa thân gỗ lớn, bao gồm cả họ hàng của nguyệt quế và cọ. Khủng long ở khu vực này cũng có kích thước rất lớn — bằng chứng là các nhà khoa học đã tìm thấy tàn tích của một loài bạo chúa khổng lồ tại đây.
Chìa khóa để giải mã bí ẩn nằm ở kích thước của các bộ phận phát tán (diaspore), tức là hạt cùng với các cấu trúc bao quanh. Ở hầu hết các địa điểm khảo cổ khác từ kỷ Phấn trắng, chúng chỉ nhỏ tương đương hạt thuốc phiện. Nhưng tại đây, kích thước trung bình của chúng lại gần bằng một quả việt quất lớn, thậm chí có những quả dài tới 1 cm. Sự nhảy vọt gấp trăm lần về thể tích này đồng nghĩa với việc thực vật đã đầu tư nguồn lực đáng kể vào từng hạt giống và trông cậy vào sự trợ giúp của các loài động vật phát tán — từ những loài thú sơ khai cho đến có thể là cả một số loài khủng long ăn cỏ.
Điểm độc đáo của phát hiện này nằm ở chỗ trận mưa tro bụi diễn ra chỉ trong vài ngày và ngay lập tức "đóng băng" khu rừng tại đúng thời điểm nó đang hiện hữu. Ở các tầng trầm tích thấp hơn, người ta tìm thấy cả thảm thực vật mặt đất, còn phía trên là lá và quả rơi xuống từ tán cây. Các nhà khoa học đã thực sự "đi bộ" xuyên qua khu rừng bị chôn vùi dài 1,2 km và thu thập được gần 80 loại quả và hạt khác nhau cùng với tàn tích từ những thân cây gỗ lớn. Điều này cho phép họ tái dựng không chỉ từng loài riêng lẻ mà là cả một hệ sinh thái nguyên vẹn trong trạng thái ban đầu của nó.
Khám phá được công bố bởi các nhà nghiên cứu từ Đại học California, Berkeley, dẫn đầu là bà Cindy Looy, đã thay đổi hoàn toàn cách chúng ta nhìn nhận về thời điểm thực vật có hoa bắt đầu hình thành các mối tương tác phức tạp với động vật. Việc các bộ phận phát tán kích thước lớn đã tồn tại vào cuối kỷ Phấn trắng cho thấy sự tiến hóa của các chiến lược sinh sản diễn ra song hành với sự hưng thịnh của chính thực vật bao tử, chứ không hề chờ đợi một cuộc tái thiết sinh thái sau đại tuyệt chủng. Khu rừng ở New Mexico chứng minh rằng ngay cả dưới bóng của loài khủng long, thiên nhiên đã kịp tạo ra những quần thể đa dạng, trưởng thành, nơi thực vật và động vật đã bắt đầu phụ thuộc lẫn nhau.
Ngày nay, thực vật có hoa chiếm khoảng 90% thảm thực vật trên cạn và cung cấp phần lớn nguồn lương thực thiết yếu cho loài người. Chúng xuất hiện vào đầu kỷ Phấn trắng, khoảng 135 triệu năm trước, nhưng cho đến nay vẫn là nhóm thực vật năng động và thành công nhất trên Trái đất. Hiểu được rằng các đặc tính hiện đại của chúng đã bắt đầu hình thành từ rất lâu trước thảm họa diệt vong giúp chúng ta thấy được những mối liên kết sinh thái mà chúng ta coi là hiển nhiên ngày nay thực chất có nguồn gốc cổ xưa và bền vững đến nhường nào.
