2026 yılı Haziran ayında, Papua Yeni Gine'deki Sepik Nehri'nde yerel balıkçı Helen Asu, bilim insanlarının neredeyse kırk yıldır görmediği iki küçük balık yakaladı.
Tatlı su iğne balığı Microphis spinachioides, denizatlarının yakın akrabası olan, 15 santimetreye kadar uzayabilen ince, yeşil-kahverengi bir balıktır. Ülkenin en uzun nehrinin kıyılarındaki nilüferlerin arasında saklanır ve uzun burnuyla küçük avlarıyla beslenir.
Son doğrulanmış bilimsel örnek 1985 yılına aittir ve tek müze örneği İkinci Dünya Savaşı sırasında kaybolmuştur. Tür 'kayıp' olarak kabul ediliyordu ve en çok aranan on tatlı su balığı listesindeydi.
Keşif gezisine Papua Yeni Gine Teknoloji Üniversitesi'nden araştırmacı Jerrika Agebigo öncülük etti. Ekip iki hafta boyunca nehirde gezerek yerel halka fotoğraflar gösterip sorular sordu. Umutlar tükenmeye başlamıştı.
18 Haziran'da Helen Asu, karides avlarken geleneksel umben ağıyla yakaladığı balıkları getirdi. Balıklar tam da aradıkları türdü. Fotoğraflandılar ve doğrulama için uzman Gerald Allen'a gönderildiler.
Yerel halk balığı farklı isimlerle biliyordu: karuweng, inap, karuwenai veya lon nus. Bitkilerle kaplı kıyılarda düzenli olarak karides avlayan kadınlar, onu erkeklerden daha sık fark ediyordu. İğne balıklarının nehir sığlıklarında ve kollarında bulunduğunu, ancak göl ve bataklıklarda nadir olduğunu anlattılar.
Yerel halk ayrıca değişikliklere de dikkat çekti: tortulardan kaynaklanan artan bulanıklık ve yabancı balık türlerinin ortaya çıkması. Bu gözlemler Sepik'in kırılgan ekosistemine yönelik tehditlere işaret ediyor.
Bu keşif, türün yakınında yaşayan insanların günlük bilgilerinin ne kadar değerli olduğunu gösterdi. Onlar olmadan bilimsel arayış onlarca yıl daha sürebilirdi.
Şimdi araştırmacılar, iğne balığının başka nerede yaşadığını ve yaşam alanının nasıl korunacağını anlamak için saha çalışmalarını, geleneksel bilgiyi ve çevresel DNA analizi gibi yöntemleri birleştirmeyi planlıyor.
Bilimsel yaklaşım ile yerel halkın deneyiminin birleşimi, yalnızca bu türün değil, diğer 'kayıp' tatlı su balıklarının da korunmasının yolunu açıyor.
