In de afgelegen regio Guainía in het oosten van Colombia, waar de wateren van de Orinoco en de Amazone samenkomen, hebben wetenschappers een onverwacht bondgenootschap ontdekt: oude talen van inheemse volkeren helpen de rijkdom van de plaatselijke fauna te ontsluieren. Toen onderzoekers begonnen met de studie van libellen in deze streek, vermeldden wetenschappelijke gegevens slechts ongeveer tien soorten. Samenwerking met de plaatselijke gemeenschappen maakte het mogelijk het aantal bekende soorten tot bijna honderdtwintig op te voeren.
Het project ‘Draken van Guainía’ bracht aan het licht dat de verscheidenheid van deze insecten samenhangt met de unieke ligging van de regio op het kruispunt van verschillende ecosystemen. Hier leven soorten die kenmerkend zijn voor het stroomgebied van de Orinoco, voor Amazonië, en endemische soorten van het Guianaschild. Libellen en waterjuffers dienen als het ware als indicatoren voor de toestand van zoetwaterecosystemen, gevoelig voor veranderingen in het water.
De wateren van Guainía staan echter onder toenemende druk. Mijnbouw, ontbossing, ongecontroleerd afval en het groeiende toerisme bedreigen het kwetsbare evenwicht. Zonder precieze kennis van de soorten en hun leefgebieden wordt het moeilijker deze gebieden te beschermen.
De wetenschappers hielden een reeks bijeenkomsten met de bewoners, onder wie kinderen en oudsten die voorouderlijke kennis hebben bewaard. Tijdens deze samenkomsten werden de insecten getoond en werd gevraagd ze in de plaatselijke talen te benoemen — Tucano, Puinave, Curripaco. Sommige namen konden uit het geheugen van de laatste sprekers worden hersteld, andere moesten opnieuw worden gecreëerd in talen die zelf met uitsterving worden bedreigd.
De leider van de Tucano-gemeenschap, Delio Suárez, merkte op dat zulk werk aanzet tot nadenken over het terugwinnen van verloren woorden en het teruggrijpen naar de wijsheid van de voorouders. De gemeenschappen registreren nu niet alleen de soorten, maar ontwikkelen ook hun eigen methoden om libellen waar te nemen als indicatoren van de zuiverheid van het water.
Deze benadering toont hoe kennis die in de taal besloten ligt, een instrument wordt voor natuurbescherming. Wanneer mensen een wezen in hun eigen streektaal benoemen, houdt het op een abstract object te zijn en wordt het een deel van hun wereld, waarvoor zij verantwoordelijkheid dragen.
Het behoud van talen samen met de ecosystemen stelt de plaatselijke bewoners in staat doeltreffender toezicht te houden op de toestand van hun rivieren en meren.
