W odległym regionie Guainía na wschodzie Kolumbii, gdzie spotykają się wody Orinoko i Amazonki, naukowcy odkryli nieoczekiwany sojusz: dawne języki rdzennych ludów pomagają odkryć bogactwo miejscowej fauny. Gdy badacze zaczęli badać ważki w tym zakątku, dane naukowe wymieniały zaledwie około dziesięciu gatunków. Wspólna praca z lokalnymi społecznościami pozwoliła zwiększyć liczbę znanych gatunków niemal do stu dwudziestu.
Projekt „Smoki Guainíi” wykazał, że różnorodność tych owadów wiąże się z wyjątkowym położeniem regionu na styku kilku ekosystemów. Żyją tu gatunki charakterystyczne dla dorzecza Orinoko, Amazonii oraz endemity Gujańskiego Płaskowyżu. Ważki i łątki służą jako swoiste wskaźniki stanu ekosystemów słodkowodnych, wrażliwe na zmiany w wodzie.
Jednak zbiorniki wodne Guainíi podlegają rosnącej presji. Wydobycie surowców, wycinka lasów, niekontrolowane odpady i rosnąca turystyka zagrażają kruchej równowadze. Bez dokładnej wiedzy o gatunkach i ich siedliskach ochrona tych terenów staje się trudniejsza.
Naukowcy przeprowadzili serię spotkań z mieszkańcami, w tym z dziećmi i starszyzną, którzy zachowali wiedzę przodków. Na tych zebraniach pokazywano owady i proszono o nazwanie ich w miejscowych językach — tukano, puinave, kuripako. Niektóre nazwy udało się odtworzyć z pamięci ostatnich użytkowników, inne trzeba było tworzyć na nowo w językach, które same są zagrożone wyginięciem.
Przywódca społeczności tukano Delio Suárez zauważył, że taka praca skłania do refleksji nad przywracaniem utraconych słów i sięganiem do mądrości przodków. Społeczności nie tylko dokumentują teraz gatunki, lecz także opracowują własne metody obserwacji ważek jako wskaźników czystości wody.
To podejście pokazuje, jak wiedza zakodowana w języku staje się narzędziem ochrony przyrody. Gdy ludzie nazywają istotę w swoim ojczystym języku, przestaje ona być abstrakcyjnym obiektem i staje się częścią ich świata, za którą ponoszą odpowiedzialność.
Ochrona języków wraz z ekosystemami pozwala miejscowym mieszkańcom skuteczniej śledzić stan swoich rzek i jezior.
