Các nhà khảo cổ đã đi đến một kết luận gây chấn động: tổ tiên chúng ta ở châu Âu thời kỳ băng hà không chỉ nhặt nhạnh xác của những gã khổng lồ đã chết, mà còn tổ chức những cuộc vây bắt phức tạp, có phối hợp nhằm vào chúng.
Trong nhiều năm, giới khoa học ngự trị một lý thuyết khá tầm thường về đời sống của người châu Âu cổ đại thời đại đồ đá cũ. Người ta cho rằng con người nguyên thủy giống như những "nhà khảo cổ học" của thời đại mình: họ tìm thấy xương của những con voi ma mút đã chết từ lâu, nhặt nhạnh những chiếc ngà đã phong hóa và dùng chính thứ nguyên liệu sẵn có ấy để chế tác công cụ lao động. Tuy nhiên, những dữ liệu mới từ cuộc khai quật tại di chỉ Breitenbach (bang Sachsen-Anhalt, Đức) đã buộc các nhà khoa học phải viết lại hoàn toàn chương này của lịch sử.
Tính cách mạng của phát hiện này nằm ở đâu?
Cuộc cách mạng nằm ở sự thay đổi hệ hình: từ việc hái lượm thụ động sang việc săn bắt chủ động, đầy rủi ro nhắm vào động vật cỡ lớn.
Trước đây, sự hiện diện của các sản phẩm làm từ ngà voi ma mút tại những di chỉ có niên đại 30–40 nghìn năm được giải thích là do con người chỉ đơn giản sử dụng những gì đã nằm sẵn trên mặt đất. Phát hiện mới chứng minh điều ngược lại: người cổ đại đã có chủ đích săn bắt voi ma mút và mổ xẻ xác chúng ngay sau khi giết. Điều này thay đổi căn bản quan niệm về năng lực nhận thức, trình độ tổ chức xã hội và vai trò của họ trong hệ sinh thái thời kỳ băng hà.
Khảo cổ học "pháp y": những chiếc ngà đã tố giác những người thợ săn như thế nào
Bằng chứng then chốt không phải là bản thân những chiếc ngà, mà là cách thức mà chúng được tách ra khỏi hộp sọ. Mùa hè năm nay, các nhà nghiên cứu đã phát hiện những mảnh ngà vẫn còn nằm trong các ổ răng (huyệt răng).
Cơ học sinh học của quá trình này đã mang lại cho các nhà khoa học một bằng chứng không thể chối cãi. Đường kính của những mảnh ngà được lấy ra nhỏ hơn kích thước của chính ổ răng. Điều này có nghĩa về mặt vật lý rằng xương đã không rơi ra và không bị xoắn ra khỏi hộp sọ đã khô. Nó đã bị bẻ gãy bằng lựckhi vẫn còn bám chắc trong lợi và xương của con vật.
Như các chuyên gia giải thích, một chiếc ngà cũ đã nằm nhiều năm dưới bầu trời sẽ mất độ ẩm, trở nên giòn và bị tách lớp. Không thể làm ra từ nó một mũi giáo hay đồ trang sức chất lượng. Việc tại di chỉ tìm thấy nhiều sản phẩm được chế tác chất lượng đã xác nhận: con người chỉ làm việc với nguyên liệu "tươi", vừa mới được khai thác.
Những gã khổng lồ đã bị giết như thế nào?
Nếu việc săn bắt là hiện thực, thì câu hỏi tiếp theo nảy sinh: làm thế nào những nhóm người nguyên thủy, chỉ được trang bị những công cụ thô sơ, lại có thể đương đầu với những con thú nặng hàng tấn?
Những bằng chứng trực tiếp, chẳng hạn như các mũi đá cắm trong xương sườn voi ma mút (vốn gặp ở các tầng địa chất muộn hơn), tại Breitenbach vẫn chưa được tìm thấy. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã dựng lại kịch bản khả dĩ:
- Chiến thuật theo nhóm. Người ta không đi săn voi ma mút một mình. Việc săn bắt đòi hỏi hành động phối hợp nhịp nhàng của cả một cộng đồng lớn.
- Lợi dụng địa hình. Chiến lược khả dĩ nhất là lùa các con vật vào những vùng đầm lầy, lầy lội. Con voi ma mút bị sa lầy sẽ mất đi lợi thế chính của mình – khả năng di chuyển và khả năng kháng cự.
- Vũ khí tầm xa. Người đứng đầu dự án Olaf Jöris cho rằng người ta đã sử dụng giáo. Không loại trừ khả năng ngay từ khi đó đã có những nguyên mẫu của giá ném lao (atlatl), cho phép phóng các vật phẩm với lực lớn hơn tới khoảng cách 20–30 mét, mặc dù những bằng chứng khảo cổ trực tiếp về các thiết bị như vậy chỉ xuất hiện vài thiên niên kỷ sau đó (khoảng 25 000 năm trước).
Vì sao điều này quan trọng vào lúc này?
Di chỉ Breitenbach, có diện tích khoảng 10 000 mét vuông, là một trong những khu định cư lớn nhất và nằm xa nhất về phía bắc trong số các khu định cư đã được xác nhận của con người thời kỳ đó (42 000–32 000 năm trước). Bằng chứng cho thấy những người này là những thợ săn chủ động chứ không phải những kẻ nhặt nhạnh xác thú đã nâng cao vị thế của họ trên bậc thang tiến hóa. Điều này chứng tỏ họ có khả năng lập kế hoạch phức tạp, truyền lại kỹ năng săn bắt giữa các thế hệ và khả năng thích nghi với những điều kiện khắc nghiệt của châu Âu thời kỳ băng hà không phải nhờ những phát hiện tình cờ, mà nhờ chính tay nghề và sự khéo léo của mình.
