Trong hệ sao nổi tiếng Beta Pictoris, chỉ cách Trái Đất 63 năm ánh sáng, các nhà thiên văn học đã phát hiện thêm một hành tinh khí khổng lồ. Khám phá này, được thực hiện vào tháng 7 năm 2026, là kết quả của nỗ lực chung giữa Kính viễn vọng Không gian James Webb và các đài quan sát mặt đất của ESO. Hành tinh mới, có tên Beta Pictoris d, là hành tinh thứ ba trong hệ thống, nơi từ lâu đã được xem là phòng thí nghiệm để nghiên cứu sự hình thành hành tinh.
Beta Pic d is likely twice the mass of Jupiter, and the smallest of the three known giant planets in this system. It orbits at a distance of about 30 astronomical units, putting it somewhere around where Neptune is located in our own system.
Hệ Beta Pictoris còn trẻ, chỉ khoảng 23 triệu năm tuổi, được bao quanh bởi một đĩa mảnh vụn sáng, là tàn dư sau quá trình hình thành hành tinh. Vào năm 2008, hành tinh ngoại Beta Pictoris b đã được chụp ảnh trực tiếp lần đầu tiên tại đây — một trong những "chân dung" đầu tiên trong lịch sử. Sau đó, hành tinh thứ hai, c, đã được tìm thấy. Nhưng hành tinh thứ ba từ lâu đã lẩn tránh sự chú ý: nó ẩn mình trong ánh sáng chói lòa của đĩa bụi, thứ tán xạ ánh sáng của ngôi sao và tạo ra nhiễu, giống như một màn sương mù dày đặc.
Beta Pic d was found while studying the atmosphere of Beta Pic b. An unexpected blob was spotted with the distinctive signature of carbon monoxide. The object’s speed, position, and alignment with the debris disk of the star made it clear it's not just a background object.
Hai nhóm nhà khoa học độc lập đã tiếp cận nhiệm vụ theo những cách khác nhau. Nhóm do Aidan Gibbs từ Đại học California tại San Diego đứng đầu đã làm việc với dữ liệu của Webb. Họ nghiên cứu bầu khí quyển của hành tinh b đã biết bằng cách sử dụng máy đo quang phổ NIRSpec ở chế độ trường tích hợp (IFU). Thay vì tìm kiếm một chấm sáng, các nhà nghiên cứu đã tìm kiếm "dấu vân tay" hóa học — các vạch hấp thụ đặc trưng của các phân tử trong quang phổ. Một tín hiệu carbon monoxide (CO) bất ngờ xuất hiện trong dữ liệu, không phù hợp với bức tranh bụi. Vị trí, vận tốc và sự thẳng hàng với đĩa đã xác nhận: đó là một hành tinh đang quay.
Song song đó, một nhóm khác do Ben Saffioti và Marcus Bons dẫn đầu đã sử dụng dữ liệu từ Kính viễn vọng Rất Lớn (VLT) mặt đất của ESO với công cụ ERIS, cũng như các quan sát lưu trữ. Họ đã tìm thấy hành tinh trong các hình ảnh được chụp hơn một thập kỷ trước, bao gồm cả những hình ảnh mà nó hầu như không thể nhìn thấy bên cạnh hành tinh b. Đây là một trong những ngoại hành tinh mờ nhạt nhất từng được chụp ảnh trực tiếp từ Trái Đất: nó mờ hơn hành tinh b một trăm lần.
Beta Pictoris d là một hành tinh khí khổng lồ có khối lượng khoảng 2–2,4 lần khối lượng Sao Mộc, nhẹ nhất trong ba hành tinh đã biết trong hệ thống. Nó quay quanh quỹ đạo cách ngôi sao khoảng 26–30 đơn vị thiên văn (AU) — xa hơn quỹ đạo của các hành tinh cùng hệ, nhưng vẫn nằm bên trong mép trong của đĩa mảnh vụn. Các nhà khoa học cho rằng chính hành tinh này đã giúp định hình ranh giới rõ ràng của đĩa, "quét sạch" vật chất bằng lực hấp dẫn của nó.
Khám phá này đặc biệt đáng chú ý vì nó thể hiện một phương pháp tiếp cận mới: quang phổ cho phép "nhìn thấy" các hành tinh xuyên qua bụi, không chỉ dựa vào độ sáng. Webb đã phát hiện dấu vết của metan và hơi nước trong bầu khí quyển của hành tinh, mở đường cho việc nghiên cứu chi tiết thành phần của nó. Hệ Beta Pictoris tiếp tục gây bất ngờ — giờ đây các nhà thiên văn học có thêm một mảnh ghép nữa để giải thích cách các hệ hành tinh trẻ nhanh chóng đạt được cấu trúc có trật tự.
Đây không phải là hồi kết của câu chuyện. Các nhà khoa học đang lên kế hoạch cho các quan sát tiếp theo để xác định chính xác quỹ đạo, nhiệt độ và hóa học của hành tinh mới. Mỗi bước đi như vậy đưa chúng ta đến gần hơn với việc hiểu cách các thế giới xung quanh các ngôi sao khác sinh ra và tiến hóa — và có lẽ, hệ Mặt Trời của chúng ta điển hình đến mức nào.
