Batı Kolombiya'nın Pasifik kıyısındaki nemin neredeyse elle tutulabildiği ve sarmaşıkların ağaç gövdelerini canlı ağlar gibi sardığı sık yağmur ormanlarında, yerel halk yüzyıllardır küçük muzlara benzeyen tuhaf meyve kılıfları topluyor. Afro-Kolombiyalılar ve yerli topluluklar tarafından hem ritüellerde hem de günlük yaşamda "bejuquillo" adıyla bilinen bu bitkiler, sonunda bilimsel adlarına kavuştu: Vanilla pacifica.
Bu keşif, nadir görülen bir iş birliği sayesinde gerçekleşti: 2015 yılında Bahía Solano belediyesindeki topluluk konseyleri, yerel vanilya türlerini belgelemek ve sürdürülebilir bir şekilde geliştirmek amacıyla İsviçreli kuruluş SWISSAID’in desteğiyle "Vainilla Aroma Chocó" projesini başlattı. Beş yıl sonra ise sistematik botanikçiler de bu çalışmalara dahil oldu. Gösterilen sabır 2024 yılında meyvesini verdi: Los Delfines, El Cedro ve Río Valle konseylerinin temsilcileriyle yapılan arazi gezileri sırasında bilim insanları, bilinen tüm vanilya türlerinden farklı bir morfotip kaydettiler. Örneklerin dünya çapında elliden fazla herberyumdaki numunelerle karşılaştırılması sonucunda, genetik olarak kültürü yapılan Vanilla planifolia ve Vanilla hartii türlerine yakın, bilim dünyası için yeni bir tür olduğu doğrulandı.
Chocó bölgesi, gezegenin en nemli ve biyolojik açıdan en zengin köşelerinden biridir. Kara parçalarının %1'inden daha azını kaplamasına rağmen dünyadaki bilinen hayvan ve bitki türlerinin %5'inden fazlasına ev sahipliği yapan Tumbes-Chocó-Magdalena biyoçeşitlilik sıcak noktasının merkezini oluşturur. Burada, yolların ve yabancıların nadiren ulaştığı, el değmemiş devasa tropikal orman alanları varlığını hâlâ sürdürüyor. Kültür bitkilerinin bu yabani akrabaları, insanlığa hastalıklara ve iklim şoklarına karşı direnç kazandırabilecek genler taşıyor. Proje öncesinde bölgede uzun yıllar süren araştırmalarla tespit edilmiş sekiz yabani vanilya türü biliniyordu; Vanilla pacifica'nın keşfi yerel çeşitlilik hakkındaki bilgileri genişletirken, Vanilla hartii'nin Kolombiya'daki ilk tescili de herberyum örneklerinin incelenmesinin önemli bir sonucu oldu.
Vanilla pacifica, yalnızca biri Kolombiya'da, ikisi ise Ekvador'un kuzeybatısında olmak üzere üç coğrafi noktadan alınan örneklere dayanarak kaydedildi. Bu popülasyonlardan birinin bile kaybı, tür için tam bir felaket anlamına gelebilir. IUCN kriterlerine göre bu tür, en yüksek seviye olan "kritik tehlike altında" (Critically Endangered) kategorisinde sınıflandırılmıştır.
Yeni keşfedilen bu türün korunması, bizzat yerel topluluklar olmadan mümkün değildir. Bu toplulukların toprakları, geleneksel bilgiler, sürdürülebilir arazi kullanımı ve ormana duyulan saygı kültürü sayesinde ormansızlaşma oranının ortalamanın çok altında kaldığı, uluslararası bir koruma aracı olan OECM (diğer etkili koruma önlemleri) olarak resmen tanınmıştır. "Vainilla Aroma Chocó" projesi kapsamında Vanilla pacifica; doğadan toplamayı, uyarlanmış tarımsal ormancılık sistemlerindeki deneme amaçlı yetiştiricilikle birleştiren yönetim ve uzun vadeli izleme planlarına şimdiden dahil edildi.
Bu durum, sinerjinin nadir görülen gücünü gözler önüne seriyor: Nesiller boyu biriken yerel bilgi modern bilimsel yöntemle buluştuğunda, bu birliktelik olmasaydı bilim dünyası tarafından hiç tanınmadan yok olup gidebilecek doğanın gizli hazinelerini birlikte gün yüzüne çıkarıyorlar.
