W gęstych lasach deszczowych na pacyficznym wybrzeżu zachodniej Kolumbii, gdzie wilgotność powietrza jest niemal namacalna, a liany oplatują pnie drzew niczym żywe sieci, lokalni mieszkańcy od stuleci zbierali osobliwe strąki przypominające małe banany. Rośliny te, znane społecznościom afrokolumbijskim i rdzennej ludności pod nazwą „bejuquillo” i wykorzystywane w obrzędach oraz życiu codziennym, doczekały się w końcu swojej naukowej nazwy – Vanilla pacifica.
Do odkrycia doszło dzięki rzadkiemu sojuszowi: w 2015 roku rady lokalnych społeczności z gminy Bahía Solano, przy wsparciu szwajcarskiej organizacji SWISSAID, zainicjowały projekt „Vainilla Aroma Chocó” mający na celu dokumentowanie i zrównoważony rozwój rodzimych odmian wanilii. Pięć lat później do prac dołączyli botanicy zajmujący się systematyką. Ich cierpliwość została nagrodzona w 2024 roku, kiedy to podczas wypraw terenowych z przedstawicielami rad Los Delfines, El Cedro oraz Río Valle naukowcy zarejestrowali morfotyp odróżniający się od wszystkich znanych dotąd gatunków wanilii. Porównanie próbek z okazami z ponad pięćdziesięciu światowych herbariów potwierdziło, że badacze mają do czynienia z nowym dla nauki gatunkiem, genetycznie bliskim uprawnej Vanilla planifolia oraz Vanilla hartii.
Region Chocó to jeden z najwilgotniejszych i najbogatszych pod względem biologicznym zakątków naszej planety. Stanowi on serce gorącego punktu bioróżnorodności Tumbes-Chocó-Magdalena, gdzie na obszarze mniejszym niż 1% lądów koncentruje się ponad 5% znanych gatunków zwierząt i roślin globu. Wciąż zachowały się tutaj ogromne połacie dziewiczych lasów tropikalnych, do których rzadko docierają drogi i osoby postronne. Ci dzicy krewni roślin uprawnych niosą w sobie geny, które mogą zapewnić ludzkości odporność na choroby i wstrząsy klimatyczne. Przed rozpoczęciem projektu w regionie znanych było osiem dzikich gatunków wanilii zidentyfikowanych w toku wieloletnich badań; odkrycie Vanilla pacifica poszerzyło wiedzę o lokalnej różnorodności, a pierwsze potwierdzone wystąpienie Vanilla hartii w Kolumbii stało się istotnym wynikiem rewizji okazów zielnikowych.
Vanilla pacifica została zarejestrowana jedynie na podstawie próbek z trzech punktów geograficznych – jednego w Kolumbii i dwóch w północno-zachodnim Ekwadorze. Utrata choćby jednej z tych populacji groziłaby katastrofą dla całego gatunku. Według kryteriów IUCN gatunek został sklasyfikowany jako krytycznie zagrożony (Critically Endangered), co stanowi najwyższy poziom zagrożenia.
Przetrwanie nowo odkrytego gatunku nie jest możliwe bez udziału samych społeczności lokalnych. Ich terytoria są oficjalnie uznawane przez międzynarodowe narzędzie ochrony OECM (inne skuteczne środki ochrony), gdzie poziom wycinki lasów pozostaje znacznie poniżej średniej dzięki tradycyjnej wiedzy, zrównoważonemu użytkowaniu gruntów i kulturze szacunku wobec puszczy. W ramach projektu „Vainilla Aroma Chocó” gatunek Vanilla pacifica został już włączony do planów zarządzania i długoterminowego monitoringu, łączących pozyskiwanie ze stanu dzikiego z eksperymentalną uprawą w dostosowanych systemach agroleśnych.
Przypadek ten ukazuje niezwykłą moc synergii: gdy lokalna wiedza gromadzona przez pokolenia spotyka się z nowoczesną metodą naukową, wspólnie odsłaniają one ukryte bogactwa natury, które bez tego sojuszu mogłyby zniknąć, pozostając na zawsze nieznanymi dla nauki.
