W gęstych lasach Puszczy Białowieskiej na wschodzie Polski tropiciel Rafał Kowalczyk idzie śladem stada żubrów. Zwierzęta rozpływają się wśród drzew jak duchy, a ich obecność zdradza jedynie trzask gałęzi i ciężki oddech. Żubr europejski to nie amerykański bizon: jest smuklejszy, wyższy i szybszy, a jego przodkowie niegdyś wędrowali po otwartych stepach i łąkach całego kontynentu.
Jeszcze na początku XX wieku gatunek znalazł się na krawędzi wyginięcia. Ostatni dziki żubr w Puszczy Białowieskiej padł w 1919 roku, a do 1927 roku na Kaukazie nie pozostał ani jeden. Przy życiu utrzymało się mniej niż sześćdziesiąt osobników w ogrodach zoologicznych i prywatnych posiadłościach. Od dwunastu z nich wywodzi się całe dzisiejsze potomstwo — około dziewięciu i pół tysiąca zwierząt na całym świecie.
Polska stała się centrum ratowania gatunku. W 1952 roku pierwsze żubry wypuszczono z powrotem do Puszczy Białowieskiej i dziś żyje tam największa wolna populacja — około dziewięciuset sztuk. Zwierzęta dokarmia się zimą, prowadzi się ścisłą ewidencję i czuwa nad ich zdrowiem. Jednak taki „zarządzany” tryb życia czyni je podatnymi na zagrożenia: silne kojarzenie w pokrewieństwie, zależność od człowieka i ryzyko epidemii.
Naukowcy z Polskiej Akademii Nauk i parków narodowych stawiają teraz nowe zadanie — przywrócić żubry do bardziej naturalnych, historycznych miejsc bytowania. Niegdyś te olbrzymy preferowały otwarte przestrzenie, a nie tylko gęste lasy. Współczesne projekty mają na celu stworzenie odpowiednich warunków w słabiej zagospodarowanych rejonach Europy Wschodniej, gdzie zwierzęta będą mogły wieść bardziej dziki tryb życia, wpływać na roślinność i rozprzestrzeniać nasiona.
Wysiłki przynoszą już efekty w innych krajach: w Rumunii, Niemczech, Hiszpanii, a nawet na Kaukazie pojawiają się nowe stada. W Polsce badacze analizują zachowanie zwierząt, ich migracje i potrzeby, aby zminimalizować konflikty z ludźmi i rolnictwem. Żubr pozostaje symbolem polskiej przyrody — jego wizerunek pojawia się na logotypach, piwie i wódce — ale teraz może stać się także symbolem szerszej odbudowy ekosystemów.
Sukces zależy od tego, czy uda się stworzyć przestrzenie, w których żubry nie będą jedynie przetrwać pod nadzorem, lecz będą w pełni żyć i wpływać na środowisko.
