In een internationaal onderzoeksprogramma, uitgevoerd in Brazilië in samenwerking met de Universiteit van Virginia en de Universiteit van Campinas, lag een 21 ervaren deelnemer, die in staat was om willekeurig buitengewone ervaringen op te wekken, in de eerste kamer, aangesloten op een elektro-encefalograaf (EEG), en probeerde hij zijn lichaam te 'verlaten' om een afbeelding op een laptopscherm in de derde kamer, op ongeveer zeven meter afstand en achter gesloten deuren, waar te nemen.
De afbeelding werd willekeurig gekozen uit honderd mogelijke opties, en zelfs de experimentatoren wisten deze van tevoren niet – een van hen startte het programma en verliet de ruimte.
Het onderzoek, gepubliceerd in het peer-reviewed tijdschrift Explore onder leiding van Dr. Marina Weiler, assistent-professor psychiatrie en neurogedragswetenschappen aan de School of Medicine van de Universiteit van Virginia, had een specifiek doel: te onderzoeken of deelnemers verborgen objecten beter konden identificeren dan toeval zou toelaten.
De resultaten waren teleurstellend: van de 21 deelnemers gaven 13 beschrijvingen, maar acht van hen meldden helemaal geen gevoelens van het verlaten van hun lichaam. Kunstmatige intelligentie, die de geschreven beschrijvingen vergeleek met de werkelijke afbeeldingen, toonde aan dat de juiste opties plaatsen 16 tot 92 in de ranglijst van nauwkeurigheid innamen – een resultaat dat wiskundig niet te onderscheiden was van simpelweg gokken.
De echte intrige ontstond volkomen onverwacht, buiten het geplande protocol. Twee deelnemers beschreven spontaan en met een nauwkeurigheid die de onderzoekers zelf verbaasde, details van de activiteiten van de wetenschappers in de tweede kamer, waar deze zich op het moment van de sessie bevonden: de een zat links achter een computer, de ander in de hoek van de kamer met een boek; bij de tweede vrijwilliger was het beeld gespiegeld – alles kwam overeen met de werkelijke opstelling op het moment van het experiment.
Deze observaties maakten geen deel uit van de doelgerichte test en verliepen onafhankelijk daarvan. Het onderzoeksteam zelf benadrukt in de publicatie een cruciaal punt: deze spontane overeenkomsten hebben de officiële statistische toets, bedoeld voor de doelafbeeldingen, niet doorstaan en vereisen verificatie in een nieuw onderzoek met een prospectief design – dat wil zeggen met vooraf geformuleerde hypotheses.
Dergelijke bevindingen raken aan de centrale vraag van moderne theorieën over bewustzijn. De global workspace-theorie (ontwikkeld door Bernard Baars) en de hogere-orde-theorieën (HOT) veronderstellen dat fenomenaal bewustzijn uitsluitend gebonden is aan neurale mechanismen van toegang en metarepresentatie binnen de hersenen – dat wil zeggen dat bewustzijn alleen voortkomt uit de verwerking van informatie in neurale netwerken. Als de beschrijvingen van de deelnemers inderdaad nauwkeurig bleken te zijn, zou dit deze fundamentele vooronderstelling ter discussie kunnen stellen.
De integratieve informatietheorie (IIT), voorgesteld door neurowetenschapper Giulio Tononi, laat daarentegen de mogelijkheid open van een uitgebreidere causaliteitsstructuur en een flexibeler begrip van de integratie van informatie, maar zelfs zij voorspelt niet het spontaan verkrijgen van informatie over externe gebeurtenissen zonder een fysieke drager in de vorm van sensorische receptoren.
Stelt u zich een radio-ontvanger voor die op één frequentie is afgestemd. Plotseling begint hij het signaal van een naburig radiostation helder te ontvangen, hoewel de antenne en de elektronica duidelijk niet voor dat bereik zijn bedoeld. Een eenmalige overeenkomst kan door toeval of een storing worden verklaard, maar als een dergelijk verschijnsel zich systematisch zou herhalen, zou men het model van het toestel zelf volledig moeten herzien.
Het onderzoek bewijst niet de immaterialiteit van het bewustzijn en weerlegt evenmin materialistische modellen, maar het toont een cruciale beperking aan van onze instrumenten voor meting en bestudering: gedragsmatige verslagen van deelnemers en zelfs moderne neuroimaging blijven in principe indirecte methoden – wij nemen de subjectieve ervaring nooit onmiddellijk en rechtstreeks waar.
Als dergelijke spontane overeenkomsten in toekomstig onderzoek reproduceerbaar blijken te zijn, zal dat wetenschappers ertoe dwingen niet alleen de grenzen van de neurale correlaten van bewustzijn bij te stellen, maar ook de methodologie zelf te herzien voor de bestudering van fenomenen die buiten gecontroleerde laboratoriumstimuli vallen en nieuwe, creatievere benaderingen vereisen voor de verificatie van ongewone menselijke vermogens.
