Cách Trái Đất 7.500 năm ánh sáng, giữa Tinh vân Carina rộng lớn và sôi động, một cấu trúc kỳ lạ ẩn mình trong vùng hình thành sao khổng lồ. Hai kính thiên văn mạnh của NASA là Hubble và James Webb vừa ghi lại hình ảnh chi tiết, mở ra góc nhìn mới về quá trình khai sinh các ngôi sao. Dải bụi kéo dài trông như bóng một con mèo đang ngồi quay lưng về phía người xem, đầu ngoảnh sang phải, với một “con mắt” sáng le lói trong màn tối.
Hình dáng tựa đầu mèo ấy không phải ngẫu nhiên mà có. Bức xạ tử ngoại mãnh liệt cùng gió sao từ những ngôi sao khối lượng lớn ở lân cận đã bào khắc nên cấu trúc này. Bụi và khí đậm đặc chống chọi với sức tàn phá, tạo thành một hình khối nổi bật nhưng chỉ tồn tại tạm thời. Theo thời gian, cột vật chất sẽ tan rã; hiện tại, nó vẫn lưu giữ manh mối về các quá trình phức tạp diễn ra trong những vườn ươm sao.
Ở ánh sáng khả kiến, Hubble cho thấy cột bụi đục, sẫm màu với sắc nâu đậm. Dọc rìa bên phải là một đường viền vàng rực, hình thành từ khí bị ánh sáng tử ngoại của các sao lớn gần đó ion hóa. Hiện tượng này, gọi là quang bay hơi, đang từ từ “gặm mòn” vật chất. “Con mắt” đỏ của mèo có thể là một ngôi sao trẻ vẫn còn bị bụi che khuất một phần. Xung quanh, màu sắc chuyển từ xanh lam và xanh ngọc ở phía trên sang vàng, cam và đỏ phía dưới, phản chiếu ánh sáng từ ôxy, hydro, lưu huỳnh cùng ánh sao tán xạ.
Quan sát ở vùng hồng ngoại gần, Webb xuyên qua lớp bụi và làm cột vật chất trở nên bán trong suốt, để lộ bề mặt có kết cấu phức tạp. Hàng chục, thậm chí hàng trăm ngôi sao hiện ra dưới dạng những điểm xanh lam và vàng; một số vẫn bị bụi bao bọc. “Con mắt” quen thuộc giờ phát sáng vàng rực. Xa hơn phía sau, các thiên hà ở khoảng cách lớn cũng hiện lên, như một khung cửa mở vào vũ trụ sâu thẳm. Bên trái cấu trúc chính là những dải khí và bụi mờ ảo, được bức xạ từ các sao lân cận chiếu sáng dịu nhẹ.
Sang vùng hồng ngoại trung, bức tranh lại thay đổi. Bụi ấm và các phân tử chứa carbon được ánh sao kích thích, làm nổi bật những chi tiết tinh vi nhất: các khối cầu nhỏ, những sợi vật chất và hoa văn đan xen. Bên phải cột bụi, một nguồn sáng mạnh, có lẽ là ngôi sao trẻ khác đang chìm trong bụi, nổi bật trên nền ánh đỏ của vật chất bao quanh.
Ba góc nhìn ở ánh sáng khả kiến, hồng ngoại gần và hồng ngoại trung hợp lại thành một câu chuyện thống nhất. Chúng cho thấy năng lượng từ các sao khối lượng lớn định hình không gian ra sao, những ngôi sao mới hình thành trong các đám vật chất đậm đặc thế nào và vật chất liên tục được sắp xếp lại như thế nào. Tinh vân Carina là một trong những vùng hình thành sao hoạt động mạnh nhất trong Ngân Hà. Mảng nhỏ này là minh họa cho những quá trình đang diễn ra khắp nơi.
Hãy nhìn kỹ những hình ảnh ấy: bên trong một cột bụi mảnh mai là cả một thế giới của sự sinh thành, chống chọi, hủy diệt và tái sinh. Mọi thứ gắn kết với nhau: bức xạ từ những ngôi sao xa xôi tạo nên các hình thù, rồi qua hàng triệu năm, vật chất có thể trở thành những hệ mới, có lẽ cả những hệ hành tinh. Vũ trụ vừa vận hành với độ chính xác đáng kinh ngạc, vừa hỗn độn. Ở khoảng cách hàng nghìn năm ánh sáng, những sự kiện kỳ vĩ vẫn diễn ra; ngay cả kính thiên văn mạnh nhất cũng chỉ hé mở một phần bức màn. Mỗi hình ảnh mới nhắc chúng ta rằng vũ trụ vô cùng phức tạp, tuyệt đẹp và còn đầy bí ẩn chờ được giải đáp.
