Op ongeveer 7500 lichtjaar van de aarde, in de uitgestrekte Carinanevel, bevindt zich een opvallende structuur in een enorm gebied waar sterren ontstaan. Twee krachtige telescopen van NASA, Hubble en James Webb, hebben deze plek onlangs gedetailleerd vastgelegd. De beelden bieden een nieuwe blik op stervorming. Een lange stofpilaar heeft de vorm van een zittende kat, met de rug naar de kijker, de kop naar rechts en een helder ‘oog’ dat door de duisternis lijkt te glanzen.
Die herkenbare omtrek is niet zomaar ontstaan. De intense ultraviolette straling en sterrenwinden van zware sterren in de omgeving hebben de pilaar gevormd. Dicht opeengepakt stof en gas bieden weerstand en vormen zo een tijdelijk, maar opvallend reliëf. Uiteindelijk zal de structuur uiteenvallen. Tot die tijd laat zij zien welke ingewikkelde processen zich afspelen in sterrenkraamkamers.
In zichtbaar licht toont Hubble een donkere, vrijwel ondoorzichtige stofpilaar met een rijke bruine tint. Langs de rechterrand loopt een gloeiende gele richel. Die bestaat uit gas dat door ultraviolet licht van nabije zware sterren is geïoniseerd. Dit proces heet fotoverdamping en tast het materiaal geleidelijk aan. Het roodachtige ‘oog’ van de kat is vermoedelijk een jonge ster die nog deels achter stof verscholen zit. Rondom lopen de kleuren uiteen van blauw en turkoois bovenaan tot geel, oranje en rood onderaan. Ze wijzen op licht van zuurstof, waterstof en zwavel, naast verstrooid sterrenlicht.
Met zijn nabij-infraroodcamera kijkt Webb dwars door het stof heen. De pilaar wordt daardoor halfdoorzichtig en de complexe structuur van het oppervlak komt tevoorschijn. Tientallen en honderden sterren zijn zichtbaar als blauwe en gele lichtpunten; sommige zitten nog in stof gehuld. Ook het ‘oog’ licht helder geel op. Op de achtergrond verschijnen zelfs verre sterrenstelsels, alsof een venster op een nog dieper deel van het heelal opengaat. Links van de hoofdstructuur zijn spookachtige slierten van stof en gas te zien, zacht verlicht door naburige sterren.
In het midden-infrarood verandert het beeld opnieuw. Warm stof en koolstofhoudende moleculen, die door sterrenlicht worden aangeslagen, brengen de fijnste structuren naar voren: kleine gas- en stofbollen, slierten en ingewikkelde patronen. Rechts van de pilaar straalt een heldere bron tegen de roodachtige gloed van het omringende materiaal. Waarschijnlijk gaat het om een andere jonge ster, die in stof is ingebed.
Samen vertellen de drie opnamen — in zichtbaar, nabij-infrarood en midden-infrarood licht — één samenhangend verhaal. Ze laten zien hoe zware sterren met hun energie hun omgeving vormgeven, hoe nieuwe sterren in dichte klonten ontstaan en hoe materie voortdurend wordt herschikt. De Carinanevel is een van de actiefste stervormingsgebieden in ons Melkwegstelsel. Dit kleine stukje ervan toont processen die ook op andere plaatsen in het heelal plaatsvinden.
Wie de beelden aandachtig bekijkt, ziet dat één smalle stofpilaar een complete wereld bevat: geboorte, weerstand, vernietiging en vernieuwing. Alles hangt samen. De straling van verre sterren snijdt vormen uit die over miljoenen jaren kunnen uitgroeien tot nieuwe systemen, mogelijk met planeten. Het heelal is tegelijk verbazingwekkend precies geordend en chaotisch. Op duizenden lichtjaren afstand voltrekken zich gebeurtenissen van zo’n omvang dat zelfs de krachtigste telescoop slechts een tipje van de sluier oplicht. Elk nieuw beeld herinnert ons eraan hoe complex en mooi het universum is, en hoeveel mysteries nog wachten op een oplossing.
