Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí uy tín Animal Behaviour đã chỉ ra sự khác biệt căn bản giữa chó và mèo trong khả năng trợ giúp tự nguyện. Các nhà khoa học từ Đại học Eötvös Loránd (ELTE) và Nhóm nghiên cứu Tập tính học so sánh HUN-REN–ELTE của Hungary đã tìm hiểu cách chó, mèo và trẻ em từ 16 đến 24 tháng tuổi phản ứng khi một người lớn quen thuộc tìm kiếm vật dụng bị giấu. Thí nghiệm này có sự tham gia của 38 chú chó, 22 chú mèo và 19 trẻ nhỏ.
Phương pháp nghiên cứu khá đơn giản: trong môi trường tự nhiên, chủ nuôi hoặc cha mẹ tìm kiếm một miếng bọt biển rửa bát vốn đã được giấu đi ngay trước mắt đối tượng thử nghiệm, đồng thời lặp lại câu hỏi: "Tôi không tìm thấy nó. Phải làm sao đây?". Điểm mấu chốt là cả người lớn lẫn chủ nuôi đều không trực tiếp đưa ra yêu cầu giúp đỡ. Đa số chó và trẻ em — trên 75% — đã phản ứng rất nhanh: hoặc chỉ vào vị trí của vật dụng, hoặc mang nó đến tận nơi. Hành vi này xuất hiện bất chấp việc chúng không hề được huấn luyện hay trao thưởng, và ngay cả khi bản thân miếng bọt biển hoàn toàn không có gì hấp dẫn đối với chúng.
Trong khi đó, những con mèo lại thể hiện thái độ hoàn toàn khác biệt. Chúng nhận ra tình huống nhưng hiếm khi có ý định giúp đỡ — ngay cả khi miếng bọt biển nằm ngay trong tầm mắt. Để kiểm tra xem liệu loài vật này thực sự hiểu chuyện hay chỉ đơn giản là không có động lực giúp đỡ, các nhà nghiên cứu đã thực hiện một bài kiểm tra đối chứng. Lần này, thay vì miếng bọt biển, họ giấu một thứ thực sự có giá trị đối với mèo: món ăn yêu thích hoặc đồ chơi. Kết quả thu được rất rõ ràng: trong phương án này, mèo tỏ ra tích cực và sẵn lòng giúp đỡ y hệt chó và trẻ em — chúng tiến đến và chỉ vào vật thể đang bị giấu. Điều này chứng minh một cách thuyết phục rằng mèo hoàn toàn hiểu rõ hoàn cảnh, nhưng chúng chỉ ra tay giúp đỡ khi có lợi ích cá nhân.
Bà Melitta Csepregi, tác giả chính của nghiên cứu và là nhà tập tính học so sánh, đã giải thích kết quả dưới góc độ tiến hóa: "Chó và trẻ nhỏ được lập trình về mặt tiến hóa để coi vấn đề của người khác như của chính mình". Đặc điểm này được hình thành trong bản năng của chúng thông qua quá trình thuần hóa (ở chó) và sự phát triển trong môi trường tập thể. Trái lại, loài mèo lại chọn một hướng đi khác. Chúng duy trì sự tự chủ cao hơn — hiểu được nhu cầu của con người nhưng chỉ can thiệp với điều kiện có lợi cho bản thân. Các chuyên gia độc lập nhận định phương pháp nghiên cứu này là bằng chứng thuyết phục và đầy bất ngờ về sự khác biệt sâu sắc trong hành vi vì cộng đồng giữa các loài sống cạnh con người.
Nghiên cứu này lý giải tại sao mèo thường có vẻ độc lập và xa cách hơn so với loài chó. Đây không phải là sự thiếu gắn kết hay thái độ "lạnh lùng" — mà là kết quả của một chiến lược tiến hóa khác biệt, nơi việc giúp đỡ kẻ khác không phải là ưu tiên nếu không có sự kích thích trực tiếp dành cho chính người giúp. Đối với những người nuôi mèo, đây là một bài học quan trọng: đừng quá mong đợi thú cưng sẽ tự nguyện giúp đỡ trong các tình huống đời thường — ví dụ như nhặt một vật bị rơi. Mèo sẽ chỉ tìm đến giúp đỡ nếu điều đó thực sự khiến chúng cảm thấy hứng thú.
Nghiên cứu nhấn mạnh tầm ảnh hưởng sâu sắc của lịch sử tiến hóa đối với việc hình thành hành vi xã hội của các loài động vật đã sống cạnh con người hàng thiên niên kỷ nhưng lại phát triển theo những quỹ đạo khác nhau. Quá trình thuần hóa và chung sống dường như là chưa đủ để loài mèo hình thành mong muốn giúp đỡ người khác một cách tự phát như con người — kể cả đối với những người thân thiết nhất của chúng.
