Khi bạn nhìn vào màn hình của thiết bị, đọc những dòng này và cảm nhận mặt đất dưới chân mình, bạn có cảm giác rằng mình đang cảm nhận thế giới đúng như nó vốn có, rằng quá trình cảm nhận hoạt động như một chiếc máy quay video: đôi mắt thu nhận ánh sáng, truyền tín hiệu đến não, và trên màn hình bên trong bạn hiện ra một bản sao chính xác của thế giới khách quan.
Nhà thần kinh học và nhà nghiên cứu ý thức Anil Seth từ Đại học Sussex khẳng định rằng đó là một sai lầm căn bản. Theo các nghiên cứu của ông, não bạn không «ghi lại» bất cứ điều gì. Nó liên tục gây ảo giác.
Trong bài diễn thuyết nổi tiếng trên TED và trong cuốn sách «Being You: A New Science of Consciousness», Seth đưa ra một câu nói đã làm chấn động giới khoa học: «Tất cả chúng ta đều liên tục gây ảo giác, kể cả ngay lúc này. Chỉ có điều, khi những ảo giác của chúng ta trùng khớp với nhau, chúng ta gọi đó là thực tại».
Để hiểu «ảo giác được kiểm soát» là gì và tại sao đây lại là một khái niệm hoàn toàn có cơ sở khoa học, chúng ta cần nhìn vào bên trong hộp sọ.
Bộ não — tù nhân trong căn phòng tối
Vấn đề lớn nhất của bộ não nằm ở chỗ nó không có quyền truy cập trực tiếp vào thế giới xung quanh. Nó bị giam trong một hộp sọ tối tăm, cách âm. Nó không có mắt và tai — chỉ có những bó dây (sợi thần kinh) truyền đến nó các xung điện phản ánh những thay đổi trong môi trường xung quanh.
Bản thân những tín hiệu cảm giác này (thị giác, thính giác, xúc giác) đều vô nghĩa và đầy nhiễu. Bộ não cần phải hiểu: chính xác điều gì trong thế giới bên ngoài đã gây ra tiếng ồn điện này?
Bộ não như một cỗ máy dự đoán (Mã hóa dự đoán)
Trước đây, các nhà thần kinh học cho rằng bộ não hoạt động «từ dưới lên»: thụ động thu thập các chi tiết từ các cơ quan cảm giác và lắp ghép chúng thành một bức tranh hoàn chỉnh. Seth và ngành thần kinh học nhận thức hiện đại chứng minh điều ngược lại. Bộ não hoạt động «từ trên xuống».
Nó không chờ dữ liệu đầu vào để bắt đầu suy nghĩ. Bộ não liên tục xây dựng những dự đoán (những phỏng đoán) về điều sẽ xảy ra trong mili giây tiếp theo, dựa trên kinh nghiệm quá khứ và bối cảnh.
- Các cơ quan cảm giác chỉ truyền «lỗi dự đoán» — tức là tín hiệu cho biết rằng thực tại không khớp với điều mà bộ não đã kỳ vọng.
- Bộ não lập tức điều chỉnh mô hình thế giới bên trong của mình để lần sau mắc ít sai sót hơn.
Như vậy, điều mà chúng ta ý thức được như «cảm nhận» không phải là sự đọc lại thực tại, mà là phỏng đoán tốt nhất của bộ não về điều đã tạo ra thực tại ấy.
Sự khác biệt giữa cảm nhận và ảo giác
Đây chính là cốt lõi trong quan niệm của Seth.
Khi bạn dùng chất gây ảo giác, ở trong trạng thái loạn thần hoặc chỉ đơn giản là đang ngủ mơ, bộ não của bạn tạo ra cảm nhận mà không dựa trên các tín hiệu cảm giác đi vào. Những dự đoán của bộ não lấn át các lỗi cảm nhận. Đây chính là ảo giác không kiểm soát được.
Nhưng điều gì xảy ra khi bạn thức và tỉnh táo? Bộ não vẫn tạo ra những dự đoán từ bên trong như cũ. Nhưng giờ đây những dự đoán ấy gắn chặt với các tín hiệu cảm giác bên ngoài. Nếu bộ não «tưởng» rằng trước mặt mình là một con hổ, trong khi các dây thần kinh thị giác truyền tín hiệu về một chiếc ghế, thì bộ não lập tức cập nhật ảo giác của mình, biến con hổ thành chiếc ghế.
Cảm nhận là một ảo giác được liên tục kiểm tra và giữ trong vòng kiềm tỏa bởi các tín hiệu cảm giác từ thế giới bên ngoài. Chính vì thế mà Seth gọi cảm nhận thường ngày của chúng ta là «ảo giác được kiểm soát».
Ảo giác về «cái Tôi»: cỗ máy-con thú
Điều đáng kinh ngạc nhất trong lý thuyết của Seth là nó không chỉ liên quan đến thế giới bên ngoài mà còn đến «cái Tôi» bên trong của chúng ta.
Cảm giác của chúng ta về cơ thể mình, về cảm xúc và về một nhân cách liên tục cũng là một ảo giác được kiểm soát. Bộ não liên tục dự đoán trạng thái của các cơ quan nội tạng (nhịp tim, hơi thở, mức đường huyết). Điều này được gọi là cảm nhận nội tạng. Cách bộ não diễn giải những tín hiệu bên trong này vì sự sống còn của cơ thể đã sinh ra cảm xúc, tâm trạng và cảm giác nền tảng «tôi tồn tại» của chúng ta.
Seth gọi đây là lý thuyết «Beast Machine» (Cỗ máy-con thú). Chúng ta là những động vật sinh học, và ý thức của chúng ta tiến hóa không phải để nhận thức chân lý khách quan của vũ trụ, mà để điều hòa cơ thể một cách hiệu quả và không để nó chết.
Vì sao điều này quan trọng?
Quan niệm về ảo giác được kiểm soát thay đổi cách chúng ta nhìn thế giới và chính mình vì ba lý do:
1. Khiêm nhường. Không tồn tại một thực tại khách quan nào mà nhận thức của chúng ta có thể tiếp cận được. Mỗi người trong chúng ta đều sống trong một mô phỏng riêng, độc nhất, được tạo nên bởi các liên kết thần kinh. Điều bạn nhìn thấy, theo nghĩa đen, khác với điều tôi nhìn thấy (chính vì thế mà tồn tại các ảo ảnh quang học và chứng mù màu).
2. Sự thấu hiểu các bệnh tâm thần. Tâm thần phân liệt, các rối loạn lo âu hay trầm cảm không chỉ đơn thuần là sự «hỏng hóc» của bộ não. Đó là sự trục trặc trong cơ chế dự đoán, khi những ảo giác bên trong của bộ não mất kết nối với thực tại hoặc tạo ra những dự báo đáng sợ về cơ thể và thế giới.
3. Vẻ đẹp của trải nghiệm chủ quan. Nếu ý thức không chỉ là tấm gương phản chiếu tự nhiên, mà là một sáng tạo chủ động của bộ não, thì trí tuệ con người mang một bản chất thực sự kỳ diệu. Chúng ta không chỉ là những người quan sát Vũ trụ — chúng ta là những người đồng sáng tạo ra nó, kiến tạo nên ý nghĩa trong bóng tối của hộp sọ.
Tóm lại bằng chính lời của Anil Seth: «Thực tại chỉ là một ảo giác mà tất cả chúng ta đều đã đồng ý với nhau». Và việc ý thức được sự thật này không làm chúng ta xa rời thế giới hơn, mà ngược lại, còn khiến chúng ta nhạy cảm hơn nhiều với cách nhận thức của những người khác được cấu thành.
Nguồn tham khảo:
- Anil Seth, «Being You. Nền khoa học mới về ý thức» (Being You: A New Science of Consciousness, 2021).
- Bài nói TED của Anil Seth: «Your brain hallucinates your conscious reality» (2017).
