Wanneer u naar het scherm van een apparaat kijkt, deze regels leest en de grond onder uw voeten voelt, lijkt het alsof u de wereld waarneemt zoals die werkelijk is, alsof het waarnemingsproces werkt als een videocamera: de ogen vangen licht op, sturen een signaal naar de hersenen en op uw innerlijke scherm verschijnt een exacte kopie van de objectieve wereld.
Neurowetenschapper en bewustzijnsonderzoeker Anil Seth van de Universiteit van Sussex stelt dat dit een fundamentele vergissing is. Volgens zijn onderzoek ‘registreert’ uw brein niets. Het hallucineert.
In zijn beroemde TED-lezing en in het boek ‘Being You. A New Science of Consciousness’ spreekt Seth een zin uit die de wetenschappelijke wereld opschudde: ‘Wij hallucineren allemaal voortdurend, ook op dit moment. Alleen, wanneer onze hallucinaties overeenkomen, noemen we dat de werkelijkheid’.
Om te begrijpen wat een ‘gecontroleerde hallucinatie’ is en waarom dit een volstrekt wetenschappelijk betrouwbaar concept is, moeten we een blik werpen in de schedelholte.
Het brein — een gevangene in een donkere kamer
Het grootste probleem van het brein is dat het geen directe toegang heeft tot de wereld om ons heen. Het zit opgesloten in een donkere, geluiddichte schedelholte. Het heeft geen ogen en oren — alleen bundels draden (zenuwvezels) die er elektrische impulsen naartoe sturen die veranderingen in de omgeving weerspiegelen.
Deze sensorische signalen (visueel, auditief, tactiel) zijn op zichzelf betekenisloos en vol ruis. Het brein moet begrijpen: wat precies in de buitenwereld de oorzaak is geworden van deze elektrische ruis?
Het brein als voorspellingsmachine (predictieve codering)
Vroeger dachten neurowetenschappers dat het brein ‘van onderaf’ werkt: passief details verzamelen van de zintuigen en daaruit een samenhangend beeld samenstellen. Seth en de moderne cognitieve neurowetenschappen bewijzen het tegendeel. Het brein werkt ‘van bovenaf’.
Het wacht niet op binnenkomende gegevens om te beginnen met denken. Het brein bouwt voortdurend voorspellingen (vermoedens) over wat er in de volgende milliseconde moet gebeuren, op basis van eerdere ervaring en context.
- De zintuigen geven slechts ‘voorspellingsfouten’ door — dat wil zeggen een signaal dat de werkelijkheid niet overeenkwam met wat het brein verwachtte.
- Het brein corrigeert onmiddellijk zijn interne model van de wereld, om de volgende keer minder fouten te maken.
Aldus, wat wij ons als ‘waarneming’ bewust zijn van, is geen uitlezen van de werkelijkheid, maar de beste gok van het brein over wat die werkelijkheid heeft veroorzaakt.
Het verschil tussen waarneming en hallucinatie
Hier ligt de kern van Seths concept.
Wanneer u psychedelica gebruikt, in een psychotische toestand verkeert of gewoon droomt, genereert uw brein een waarneming zonder steun van binnenkomende sensorische signalen. De voorspellingen van het brein overschrijven de waarnemingsfouten. Dit is de klassieke ongecontroleerde hallucinatie.
Maar wat gebeurt er wanneer u wakker en nuchter bent? Het brein genereert nog steeds voorspellingen van binnenuit. Maar nu zijn deze voorspellingen strikt gebonden aan externe sensorische signalen. Als het brein ‘denkt’ dat er een tijger voor hem staat, terwijl de oogzenuwen een signaal over een stoel doorgeven, actualiseert het brein onmiddellijk zijn hallucinatie en verandert de tijger in een stoel.
Waarneming is een hallucinatie die voortdurend wordt getoetst en in toom gehouden door sensorische signalen uit de buitenwereld. Daarom noemt Seth onze alledaagse waarneming ‘gecontroleerde hallucinatie’.
De illusie van het ‘Ik’: de beestmachine
Het meest verrassende aan Seths theorie is dat zij niet alleen de buitenwereld betreft, maar ook ons innerlijke ‘Ik’.
Ons gevoel van ons eigen lichaam, van emoties en van een doorlopende persoonlijkheid is eveneens een gecontroleerde hallucinatie. Het brein voorspelt voortdurend de toestand van de inwendige organen (hartslag, ademhaling, suikergehalte). Dit heet interoceptie. De manier waarop het brein deze interne signalen interpreteert met het oog op het overleven van het organisme, brengt onze emoties, onze stemming en het basale gevoel ‘ik besta’ voort.
Seth noemt dit de theorie van de ‘Beast Machine’ (beestmachine). Wij zijn biologische dieren, en ons bewustzijn is niet geëvolueerd om de objectieve waarheid van de kosmos te kennen, maar om het lichaam doeltreffend te reguleren en het niet te laten sterven.
Waarom is dit belangrijk?
Het concept van de gecontroleerde hallucinatie verandert ons beeld van de wereld en van onszelf om drie redenen:
1. Nederigheid. Er bestaat geen objectieve werkelijkheid die voor ons waarnemen toegankelijk is. Ieder van ons leeft in een eigen, unieke simulatie, geschapen door neurale verbindingen. Wat u ziet, verschilt in letterlijke zin van wat ik zie (juist daarom bestaan er optische illusies en kleurenblindheid).
2. Inzicht in psychische aandoeningen. Schizofrenie, angststoornissen of depressie zijn niet zomaar een ‘defect’ van de hersenen. Het is een storing in het voorspellingsmechanisme, waarbij de interne hallucinaties van de hersenen hun band met de werkelijkheid verliezen of angstaanjagende voorspellingen over het lichaam en de wereld genereren.
3. De schoonheid van de subjectieve ervaring. Als het bewustzijn niet zomaar een spiegel van de natuur is, maar een actieve schepping van de hersenen, dan krijgt de menselijke geest werkelijk een magische aard. Wij zijn niet slechts toeschouwers van het universum — wij zijn medescheppers ervan, die zin voortbrengen in de duisternis van de schedel.
Samengevat in de woorden van Anil Seth zelf: ‘De werkelijkheid is slechts een hallucinatie waar wij het allemaal over eens zijn geworden’. En het besef van dit feit maakt ons niet minder verbonden met de wereld, maar integendeel veel gevoeliger voor de manier waarop de waarneming van andere mensen is vormgegeven.
Bronnen:
- Anil Seth, ‘Being You. A New Science of Consciousness’ (Being You: A New Science of Consciousness, 2021).
- TED Talk van Anil Seth: ‘Your brain hallucinates your conscious reality’ (2017).
