Zamknij oczy i zatkaj uszy: świat zewnętrzny znika, a poczucie „jestem tutaj” nigdzie nie znika. Właśnie tego podstawowego poczucia własnej obecności neurolodzy Marshall Devor z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie oraz Mark Baron ze szpitala Beth Israel Deaconess i Harvard Medical School proponują szukać nie w korze półkul mózgowych, lecz w jednym z najstarszych odcinków mózgu — w pniu.
Od czasów dominacji poglądu kortykocentrycznego korę uważa się za „miejsce zameldowania” świadomości: to właśnie tutaj przetwarzane są sygnały sensoryczne, rodzą się myśli i kształtuje się percepcja. Jednak w artykule teoretycznym opublikowanym w czasopiśmie The Neuroscientist w 2026 roku Devor i Baron wskazują na fakty, które ten obraz słabo wyjaśnia. Ból, w przeciwieństwie do wzroku czy słuchu, nie ma wydzielonej strefy korowej, a elektryczna stymulacja kory rzadko wywołuje odczucia bólowe. Za to niewielkie udary w określonych obszarach pnia nierzadko pogrążają człowieka w śpiączce. Jest też przykład odwrotny: dorośli z wodogłowiem, u których kora była silnie ścieńczała, zachowywali pełną mowę.
Kluczowe dowody autorzy czerpią z eksperymentów na szczurach. Mikroskopijne dawki środka znieczulającego wstrzyknięte w maleńki obszar górnego odcinka pnia — nakrywkę śródmózgowia, czyli tegmentum mezopontyjne — szybko i odwracalnie wyłączały reakcje na ból oraz inne oznaki czuwania. Doświadczenie takie przeprowadzono już w 2001 roku pod kierownictwem pierwszego autora artykułu. Ważny argument dostarczają także dzieci z hydranencefalią — rzadkim stanem, w którym półkule mózgowe ulegają zniszczeniu w życiu płodowym i zostają zastąpione płynem. U takich dzieci często prawie nie pozostaje kory, a jednak się uśmiechają, śmieją, płaczą i reagują na bliskich. Autorzy uważają, że te obserwacje wskazują: pień zapewnia podstawowe „poczucie obecności”, a kora jedynie wypełnia je treścią. Ideę świadomości bez kory rozwijał także Björn Merker, który jeszcze wcześniej mówił o świadomości u takich dzieci.
Hipoteza bezpośrednio rzuca wyzwanie teoriom kortykocentrycznym, na przykład teorii globalnej przestrzeni roboczej i teorii zintegrowanej informacji, które wiążą świadomość z szerokim rozprzestrzenianiem się sygnałów w korze. Sam Devor wraz ze współautorami w artykule z 2022 roku dla czasopisma Behavioral and Brain Sciences krytykował zintegrowaną informację za opieranie się na oddziaływaniach wzgórzowo-korowych. Jeśli podstawowa świadomość powstaje w starożytnej strukturze wspólnej dla wszystkich kręgowców, minimalny substrat subiektywnego doświadczenia może istnieć także bez złożonych obliczeń korowych. Nie przekreśla to roli kory w złożonych formach świadomości, ale podważa jej konieczność dla samego faktu posiadania doświadczenia. Różnica jest tu istotna: wykryć szkodliwy bodziec a poczuć ból to dwie różne rzeczy. Układ nerwowy może uruchomić automatyczne cofnięcie ręki, ale ból dodaje do tego przeżycie: „boli mnie”.
Wyobraź sobie samochód. Silnik i podstawowa instalacja elektryczna dają maszynie samą zdolność jazdy, a tablica rozdzielcza i nawigacja pokazują trasę i czynią podróż sensowną. Bez silnika tablica to bezużyteczny zestaw światełek, ale i bez tablicy samochód nadal jedzie. Według autorów pień odpowiada za „włączenie” świadomości, a kora — za jej treść.
Ważne, by zrozumieć: to hipoteza, a nie udowodniony mechanizm. Devor i Baron sami przyznają, że żadna z setek istniejących teorii świadomości, w tym ich własna, nie wyjaśnia, jak neurony tworzą subiektywne doświadczenie. Podstawą hipotezy są dane pośrednie: przypadki kliniczne, eksperymenty na zwierzętach i obserwacje anatomiczne. Dlatego potrzebne są bezpośrednie weryfikacje, przede wszystkim badanie samego śródmózgowia i jego połączeń. Autorzy przypuszczają także, że neurony pnia mogą na siebie oddziaływać nie poprzez punktowe kontakty, lecz wydzielając substancje chemiczne, które rozprzestrzeniają się w otaczających tkankach — mniej więcej tak, jak dopamina działa w niektórych odcinkach mózgu.
Jeśli minimalne warunki świadomości rzeczywiście leżą w pniu, granica między zachowaniem „świadomym” a „odruchowym” u kręgowców stanie się jeszcze bardziej rozmyta. Dotyczy to także medycyny: lekarze będą musieli dokładniej oceniać stan pacjentów z uszkodzeniami mózgu, bo zewnętrzne oznaki czuwania lub ich brak mogą wprowadzać w błąd.
