Przez dziesięciolecia neuronauka opierała się na podstawowym założeniu: świadomość powstaje dzięki złożonym interakcjom neuronów w mózgu. Jednak w ostatnich latach podobne idee zaczęły być coraz aktywniej dyskutowane nie tylko w filozofii świadomości, ale także wśród części neuronaukowców. Niektórzy badacze, w tym neurobiolog Christof Koch i kognitywny neuronaukowiec Nicko Reggentente, rozważają możliwość, że świadomość nie jest produktem aktywności mózgu, lecz fundamentalną właściwością rzeczywistości – podobnie jak przestrzeń, czas czy materia. W takiej wizji świata mózg nie jest twórcą świadomości, lecz swoistym filtrem i organizatorem jej przejawów w indywidualnym doświadczeniu.
Taki pogląd dotyczy nie tylko pojedynczych modeli wyjaśniających – podważa on same podstawy naszego rozumienia natury człowieka. Jeśli świadomość istnieje niezależnie od materii lub jest jej fundamentalnym aspektem, to poszukiwanie neuronalnych korelatów świadomości może okazać się opisem mechanizmów jej przejawiania, a nie ostatecznym wyjaśnieniem jej pochodzenia.
Jedną z najbardziej znanych współczesnych koncepcji jest teoria zintegrowanej informacji (Integrated Information Theory, IIT), opracowana przez neurobiologa Giulio Tononiego i aktywnie rozwijana przez Christofa Kocha. Zgodnie z tą teorią, świadomość odpowiada stopniowi integracji struktury przyczynowo-skutkowej systemu. Im wyższa integracja informacji wewnątrz systemu, tym bogatsze jego subiektywne doświadczenie. W tym modelu świadomość jest postrzegana nie jako produkt uboczny obliczeń mózgu, lecz jako fundamentalna właściwość określonej organizacji interakcji przyczynowych.
Centralne miejsce w podobnych dyskusjach zajmuje pojęcie intencjonalności – ukierunkowania świadomości na świat. Koncepcja ta wywodzi się z filozofii Franza Brentano i Edmunda Husserla, a później otrzymała własny rozwój w pracach filozofa Syllo. Zgodnie z tym podejściem, świadomość nigdy nie jest pasywna: jest zawsze ukierunkowana na coś i aktywnie uczestniczy w kształtowaniu znaczenia przeżywanego doświadczenia. Świadomość nie tylko odbija rzeczywistość, ale stale buduje relacje między człowiekiem a światem poprzez percepcję, uwagę i działanie. Właśnie tym ten sposób różni się od materialistycznych modeli, na przykład teorii globalnej przestrzeni roboczej, gdzie świadomość jest postrzegana przede wszystkim jako wynik szerokiego rozpowszechniania informacji między różnymi systemami mózgu.
Jednak podobne idee pozostają na razie na poziomie hipotez naukowych i filozoficznych. Bezpośrednich dowodów eksperymentalnych, że świadomość rzeczywiście jest fundamentalną właściwością rzeczywistości, jeszcze nie ma. Krytycy słusznie zauważają, że przejście od obserwowalnych korelacji między aktywnością mózgu a subiektywnym doświadczeniem do wniosków o naturze samej rzeczywistości wymaga znacznie bardziej rygorystycznych podstaw empirycznych.
Dobrym przykładem tej hipotezy jest obraz odbiornika radiowego. Radio nie tworzy muzyki – jedynie dostraja się do już istniejących fal elektromagnetycznych, wyodrębnia pożądany sygnał z wielu innych i odtwarza go w formie słyszalnej. Analogicznie mózg może nie generować świadomości, lecz lokalizować i organizować jej przejawy w ludzkim doświadczeniu. Ta metafora pomaga wyobrazić sobie możliwą alternatywę dla utrwalonego modelu materialistycznego, choć sama w sobie, oczywiście, nie stanowi dowodu.
Jeśli podobna hipoteza kiedykolwiek otrzyma przekonujące potwierdzenie eksperymentalne, jej konsekwencje mogą być bardzo znaczące. Trzeba będzie na nowo spojrzeć na naturę sztucznej inteligencji: jeśli świadomość nie sprowadza się do obliczeń, to nawet najbardziej zaawansowany system obliczeniowy może pozostać nieświadomy. Nowe znaczenie zyskają kwestie etyki w odniesieniu do zwierząt i, być może, roślin. Zmieni się podejście do badania zmienionych stanów świadomości – w przypadku śpiączki, znieczulenia ogólnego, głębokiej medytacji i innych stanów, gdzie związek między aktywnością mózgu a subiektywnym doświadczeniem pozostaje przedmiotem aktywnych badań.
Na razie takie poglądy pozostają przedmiotem dyskusji naukowych i filozoficznych. Nie unieważniają one zgromadzonych przez neuronaukę danych, lecz proponują inną interpretację ich znaczenia. Niezależnie od tego, czy hipoteza fundamentalności świadomości kiedykolwiek zostanie potwierdzona, sam fakt jej poważnego rozważania pokazuje, że współczesna nauka coraz częściej wychodzi poza ramy dawnych wyobrażeń o naturze umysłu i kontynuuje poszukiwanie odpowiedzi na jedno z najgłębszych pytań – czym jest świadomość i jakie miejsce zajmuje ona w strukturze Wszechświata.
