Latem 2026 roku wyniki badaczy z Indyjskiego Instytutu Technologicznego w Mandi (IIT Mandi) rozeszły się po czasopismach naukowych i popularnonaukowych. Zespół pod kierownictwem dyrektora instytutu Lakshmidhara Behery i profesora Chayana Kantiego Nandiego za pomocą mikroskopii żywych komórek obserwował korzenie pomidorów i bakłażanów, gdy rośliny znajdowały się pod działaniem anestetyków.
Wyniki opisano w dwóch pracach. W pierwszej, opublikowanej w czasopiśmie Advanced Biology w 2025 roku, odnotowano „hierarchiczną” sekwencję wyłączania organelli: mitochondriów, lizosomów, systemów transportu wewnątrzkomórkowego, chloroplastów i jądra. Gdy anestetyk zostaje usunięty, odtwarzanie przebiega w odwrotnej kolejności i to właśnie jądro koordynuje powrót komórki do normy.
W drugiej pracy, opublikowanej w Chemical & Biomedical Imaging 19 marca 2026 roku, mowa jest o samym jądrze: pod anestezją euchromatyna, czyli aktywna część DNA, synchronicznie przesuwa się ku peryferiom jąder w różnych komórkach, a nieaktywna heterochromatyna pozostaje na miejscu. Autorzy proponują uznanie takiej przebudowy za możliwy biomarker stanu znieczulenia, wspólny dla układów neuronowych i nieneuronowych.
Ważne zastrzeżenie: sami autorzy nie twierdzą, że znaleźli oznaki subiektywnego doświadczenia. W streszczeniu drugiego artykułu powiedziano, że zaburzenia organelli nasilają się przy zahamowaniu syntezy ATP, a więc odzwierciedlają energetyczną wrażliwość komórki, a nie mechanizmy właściwe wyłącznie neuronom. Przebudowa chromatyny, według ich danych, nie zależy od ATP. W eksperymentach stosowano miejscowy anestetyk lidokainę oraz anestetyki ogólne etomidat i propofol. Interpretację „nielokalnej” spójności jąder, którą Behera uważa za bliską indyjskiej koncepcji wiedzy (IKS), należy postrzegać jako interpretację kierownika projektu, a nie jako wniosek, który wynika bezpośrednio z danych.
Klasyczne teorie świadomości, od teorii globalnej przestrzeni roboczej po zintegrowaną teorię informacji, długo budowano wokół struktur neuronowych. Zintegrowana teoria informacji (IIT) Giulio Tononiego w tym sensie wygląda wyraźnie inaczej: świadomość utożsamia się w niej z informacją zintegrowaną, którą opisuje wielkość Φ, a teoria nie wiąże jej z neuronami jako takimi.
Jest jednak także istotne ograniczenie: IIT wymaga właśnie integracji fizycznej, a nie tylko funkcjonalnej. Substrat zatem nie musi być neuronowy, ale struktura związków przyczynowych musi być obecna. Dlatego synchroniczna dynamika komórek rośliny nie obala IIT, lecz zmusza do doprecyzowania, jakie wzorce integracji są wystarczające dla świadomości fenomenalnej. Sama teoria była już sprawdzana pod kątem nieoczekiwanych konsekwencji: badacz Scott Aaronson pokazał, że zgodnie z jej logiką nawet prosta dwuwymiarowa siatka elementów logicznych mogłaby mieć wysokie Φ, a Tononi przyznał, że wniosek został wyciągnięty poprawnie.
Zarzut pozostaje silny. Sygnały elektryczne roślin rozwiązują głównie praktyczne zadania fizjologiczne: zamykają aparaty szparkowe, redystrybuują substancje, reagują na uszkodzenia. Nie przekazują informacji przez cały system, jak zakłada teoria globalnej przestrzeni roboczej. Sceptycy, wśród nich Lincoln Taiz ze współautorami w Trends in Plant Science (2019) oraz John Mallatt z kolegami w Protoplasma (2021), wskazują, że rośliny nie mają neuronów ani struktur, które można by porównać z mózgiem zwierząt, a twierdzenia o świadomości roślin opierają się na razie na słabych dowodach.
W 2020 roku w Protoplasma ukazał się artykuł „Anesthetics and plants: no pain, no brain, and therefore no consciousness”, który analizuje tę samą logikę co nowe badanie: od reakcji roślin na anestetyki do wniosków o świadomości. Wreszcie badanie przywraca do dyskusji sporną „hipotezę korzeniowego mózgu”, zgodnie z którą wierzchołek korzenia działa jak zdecentralizowany ośrodek przetwarzania informacji.
Wyobraźcie sobie sieć wodociągową w wielopiętrowym budynku: jeśli zamknie się jeden kran na niższym piętrze, ciśnienie spadnie także na górze, choć system nie ma centralnego „mózgu”. Woda oczywiście niczego przy tym nie odczuwa. Rośliny są zbudowane podobnie: sygnał rozprzestrzenia się bez ośrodka dowodzenia, ale sam taki mechanizm jeszcze nie czyni organizmu świadomym.
Jeśli podobne mechanizmy rzeczywiście wskazują na prymitywne formy integracji, kwestia świadomości przestaje być wyłącznie sprawą neurobiologów. Dotyczy tego, jakie wzorce czasowe i przyczynowe w układach żywych rodzą doświadczenie i czy istnieją one bez neuronów. Odpowiedzi na razie nie ma i właśnie dlatego dalsze eksperymenty są ważniejsze niż głośne wnioski.
