Kiedy zaczyna się nasz wewnętrzny świat? Od pierwszego oddechu, pierwszego dotknięcia, znajomego głosu? Badania mózgu niemowląt stopniowo przybliżają naukę do odpowiedzi na to pytanie. Już w chwili narodzin w mózgu można wykryć pewne cechy organizacji, które u dorosłych wiążą się ze świadomym postrzeganiem. A pojedyncze reakcje na dźwięki pojawiają się jeszcze w ostatnich tygodniach ciąży. Najtrudniejsze jest zrozumienie, kiedy za przetwarzaniem informacji powstaje doświadczenie: jak to jest — słyszeć, czuć, być.
W przeglądzie opublikowanym w Neuron w 2024 roku filozofka i badaczka świadomości Claudia Passos-Ferreira z Uniwersytetu Nowojorskiego zestawiła dane neurofizjologiczne i behawioralne. Według jej oceny całokształt wyników wspiera przypuszczenie, że noworodki mają już świadome doświadczenie. Chodzi o zdolność do subiektywnego odczuwania czegoś; rozmyślanie o sobie i umiejętność opisywania swoich uczuć należą do innych, bardziej złożonych zdolności.
Jeden z najciekawszych eksperymentów zaczyna się od powtarzających się dźwięków. W badaniu z 2021 roku naukowcy rejestrowali sygnały magnetyczne mózgu u 56 płodów w wieku od 25 do 40 tygodni. Przedstawiano im sekwencje tonów, w których czasami naruszano utrwaloną prawidłowość. Po 35 tygodniach badacze wykrywali bardziej stabilne oznaki rozpoznawania zmian w strukturze powtarzających się sekwencji. Autorzy interpretowali to jako możliwy dowód świadomego przetwarzania. Jednocześnie osobno podkreślili: na podstawie takich danych nie da się ustalić dokładnego tygodnia pojawienia się świadomości.
Ważny jest tu pewien niuans. Mózg potrafi automatycznie zauważyć pojedynczy nietypowy dźwięk. Trudniejszym zadaniem jest wychwycenie naruszenia reguły, która składa się z kilku sekwencji dźwiękowych. Właśnie reakcje na takie naruszenia przyciągają uwagę badaczy świadomości. Pozostaje jednak alternatywne wyjaśnienie: niedojrzały mózg może odbierać całą sekwencję jako jeden dźwięk, a wtedy odpowiedź odzwierciedla prostsze rozpoznawanie nowości. Dlatego wyniki badań prenatalnych na razie dopuszczają różne interpretacje.
Inna droga do odpowiedzi to badanie, jak komunikują się ze sobą obszary mózgu. W pracy Huiqing Hu, Rodrigo Ciusaka i Loriny Naci, opublikowanej w Brain Communications w 2022 roku, przeanalizowano funkcjonalny rezonans magnetyczny 282 dzieci urodzonych o czasie oraz dwóch grup wcześniaków — po 73 badań w każdej.
W wieku odpowiadającym donoszonej ciąży badacze rozróżniali już sieci uwagi, kontroli wykonawczej i stanu spoczynku. U dorosłych systemy te uczestniczą w rozdzielaniu uwagi, organizowaniu przetwarzania informacji i procesach skierowanych do wewnątrz. U niemowląt ich budowa różniła się od dorosłej, a przedwczesne urodzenie wiązało się ze zmianami w organizacji sieci. Przy badaniu wcześniejszym z tych trzech systemów wyraźnie wyróżniała się jedynie sieć uwagi. To świadectwo dojrzewania możliwej infrastruktury świadomości; treść doświadczeń dziecka takie skanowanie pozostawia otwartą.
Jak zebrać te rozproszone oznaki w przekonujący obraz? Joel Frohlich i Tim Bayne proponują podejście „klastrowe”. Jego logika jest prosta: pewność rośnie, gdy kilka niezależnych wskaźników zbiega się w jednym okresie wieku. Należą do nich — wzajemne oddziaływanie sieci mózgowych, reakcje na naruszenie złożonych prawidłowości oraz integracja informacji z różnych narządów zmysłów.
W krótkim przeglądzie, opublikowanym online w 2024 roku i włączonym do numeru Acta Paediatrica za 2025 rok, autorzy konkludują, że świadomość prawdopodobnie jest obecna około piątego miesiąca, a być może znacznie wcześniej. Dane o sieciach mózgowych czynią wiarygodnymi krótkie okresy świadomego doświadczenia już przy narodzinach lub wkrótce po nich. Możliwość doświadczeń przed urodzeniem pozostaje bardziej sporna.
Na tym polega główny paradoks: zdolność doświadczania świata może pojawić się na długo przed zdolnością opowiedzenia o tym, czego się doświadczyło. Dla badacza mowa jest wygodnym dowodem świadomości. Wiek niemowlęcy wymaga nauczenia się czytania innych dowodów — i uwzględnienia, że podobne sygnały u dorosłego i u dziecka mogą powstawać dzięki różnym mechanizmom.
Ta dyskusja ma całkiem praktyczną stronę. W opiece neonatologicznej zapobieganie bólowi i jego łagodzenie należą już do obowiązkowych elementów opieki. Współczesne zalecenia przewidują ocenę bólu, odpowiednie uśmierzanie bólu i udział rodziców we wspieraniu dziecka. Środki te są potrzebne teraz, dopóki badacze nadal doprecyzowują naturę wczesnego subiektywnego doświadczenia.
Nauka na razie pozostawia otwartą datę początku naszego wewnętrznego życia. Za to pomaga dokładniej sformułować samo pytanie: jakie doznania są dostępne dziecku na każdym etapie rozwoju i jak możemy je rozpoznać? Dla rodziców i specjalistów kryje się tu ważna po ludzku perspektywa — uważniejszego odnoszenia się do istoty, której doświadczenie wyraża się na razie ruchem, spojrzeniem, płaczem i zmianami stanu. Przed pierwszym słowem między ludźmi tworzy się już przestrzeń troski.
