Wanneer begint onze innerlijke wereld? Met de eerste ademhaling, de eerste aanraking, een bekende stem? Onderzoek naar het brein van zuigelingen brengt de wetenschap geleidelijk dichter bij deze vraag. Al bij de geboorte zijn in het brein bepaalde organisatiekenmerken te vinden die bij volwassenen samenhangen met bewuste waarneming. En afzonderlijke reacties op geluiden verschijnen al in de laatste weken van de zwangerschap. Het moeilijkste is te begrijpen wanneer uit de verwerking van informatie een ervaring ontstaat: hoe is het om te horen, te voelen, te zijn.
In een overzichtsartikel dat in Neuron in 2024 werd gepubliceerd, bracht de filosoof en bewustzijnsonderzoeker Claudia Passos-Ferreira van de New York University neurofysiologische en gedragsgegevens bijeen. Volgens haar beoordeling ondersteunt de som van de resultaten de veronderstelling dat pasgeborenen al bewuste ervaringen hebben. Het gaat om het vermogen om iets subjectief te voelen; nadenken over zichzelf en het vermogen om eigen gevoelens te beschrijven behoren tot andere, complexere vermogens.
Een van de meest intrigerende experimenten begint met herhaalde geluiden. In een onderzoek uit 2021 registreerden wetenschappers magnetische signalen van het brein bij 56 foetussen van 25 tot 40 weken. Hun werden reeksen tonen aangeboden waarin soms het vertrouwde patroon werd doorbroken. Na 35 weken vonden de onderzoekers stabielere tekenen van herkenning van veranderingen in de structuur van herhaalde reeksen. De auteurs interpreteerden dit als een mogelijke aanwijzing voor bewuste verwerking. Tegelijk benadrukten zij afzonderlijk: op basis van zulke gegevens is het onmogelijk om de precieze week waarin het bewustzijn ontstaat vast te stellen.
Hier is een subtiliteit van belang. Het brein kan automatisch een afzonderlijk ongewoon geluid opmerken. Een complexere taak is het opvangen van een schending van een regel die uit meerdere geluidsreeksen bestaat. Juist reacties op zulke schendingen trekken de aandacht van bewustzijnsonderzoekers. Er blijft echter een alternatieve verklaring: een onrijp brein kan een hele reeks als één enkel geluid waarnemen, en dan weerspiegelt de reactie een eenvoudiger herkenning van nieuwheid. Daarom laten de resultaten van onderzoek in de baarmoeder voorlopig verschillende interpretaties toe.
Een andere weg naar een antwoord is de bestudering van hoe hersengebieden met elkaar communiceren. In een werk van Huiqing Hu, Rodrigo Cusack en Lorina Naci, gepubliceerd in Brain Communications in 2022, analyseerden zij functionele MRI van 282 voldragen kinderen en van twee groepen premature kinderen — met 73 onderzoeken in elke groep.
Tegen de duur van een voldragen zwangerschap onderscheidden de onderzoekers al netwerken voor aandacht, executieve controle en de passieve modus van het brein. Bij volwassenen zijn deze systemen betrokken bij de verdeling van aandacht, de organisatie van informatieverwerking en innerlijk gerichte processen. Bij zuigelingen verschilde hun opbouw van die van volwassenen, en vroeggeboorte hing samen met veranderingen in de netwerkorganisatie. Bij onderzoek op eerdere termijnen kwam van deze drie systemen alleen het aandachtsnetwerk duidelijk naar voren. Dit is een aanwijzing voor de rijping van een mogelijke infrastructuur van het bewustzijn; de inhoud van de ervaringen van het kind laat zulke scanning open.
Hoe kunnen deze verspreide aanwijzingen tot een overtuigend beeld worden samengevoegd? Joel Frohlich en Tim Bayne stellen een ‘cluster’-benadering voor. De logica ervan is eenvoudig: de zekerheid neemt toe wanneer verschillende onafhankelijke indicatoren in dezelfde leeftijdsperiode samenkomen. Daaronder vallen de interactie tussen hersennetwerken, reacties op de schending van complexe patronen en de integratie van informatie van verschillende zintuigen.
In een mini-overzicht dat online in 2024 verscheen en werd opgenomen in het nummer van Acta Paediatrica van 2025, concluderen de auteurs dat bewustzijn waarschijnlijk aanwezig is tegen de leeftijd van vijf maanden, en mogelijk aanzienlijk eerder. Gegevens over hersennetwerken maken korte perioden van bewuste ervaring al bij de geboorte of kort daarna aannemelijk. De mogelijkheid van ervaringen vóór de geboorte blijft omstreden.
Hierin ligt de centrale paradox: het vermogen om de wereld te ervaren kan veel eerder ontstaan dan het vermogen om over het ervarene te berichten. Voor de onderzoeker is taal een handig bewijs van bewustzijn. De zuigelingenleeftijd vereist dat men leert andere bewijzen te lezen — en er rekening mee te houden dat vergelijkbare signalen bij een volwassene en bij een kind door verschillende mechanismen kunnen ontstaan.
Deze discussie heeft een heel praktische kant. In de neonatale zorg behoren het voorkomen en verlichten van pijn al tot de verplichte onderdelen van de zorg. Moderne richtlijnen voorzien in pijnbeoordeling, passende pijnbestrijding en de deelname van ouders aan de ondersteuning van het kind. Deze maatregelen zijn nu nodig, terwijl onderzoekers de aard van de vroege subjectieve ervaring verder proberen te verduidelijken.
De wetenschap laat de datum waarop ons innerlijke leven begint voorlopig open. Wel helpt zij de vraag zelf nauwkeuriger te formuleren: welke gewaarwordingen zijn voor een kind in elke ontwikkelingsfase beschikbaar en hoe kunnen wij ze herkennen? Voor ouders en professionals ligt hier een menselijk belangrijke perspectief — aandachtiger omgaan met een wezen wiens ervaring zich voorlopig uit in beweging, blik, huilen en veranderingen van toestand. Vóór het eerste woord ontstaat tussen mensen al een ruimte van zorg.
