Tại Rừng Amsterdam, từ ngày 1 tháng Mười Một, diễn ra triển lãm nghệ thuật miễn phí Het Onzichtbare Zichtbaar (“Làm cho điều vô hình trở nên hữu hình”). Bảy tác phẩm hé lộ đời sống ẩn kín của hệ sinh thái rừng — từ mạng lưới nấm và các sinh vật trong đất đến những biến đổi môi trường không thể nhận ra bằng mắt thường. Dự án mời gọi nhìn cảnh quan thiên nhiên quen thuộc từ một điểm nhìn khác và phát hiện những quá trình thường nằm ngoài tầm chú ý.
Triển lãm diễn ra tại Amsterdamse Bos lần thứ hai: phiên bản đầu tiên được tổ chức vào năm 2025. Năm nay, lộ trình bao gồm sáu tác phẩm sắp đặt nghệ thuật ngoài trời và một phim tài liệu The Underground Astronaut. Gần như tất cả các tác phẩm đều được sáng tác riêng cho nơi này. Chúng nằm giữa những hàng cây trong khu vực nhà hát rừng Bostheater, còn bộ phim được chiếu tại trung tâm thông tin Boswinkel.
Chủ đề xuyên suốt của dự án là những mối liên hệ ẩn kín trong tự nhiên. Các nghệ sĩ tìm đến nghiên cứu khoa học, vật liệu tự nhiên và thử nghiệm âm thanh để thể hiện những quá trình khó có thể nhìn thấy trực tiếp. Rừng không còn là bối cảnh trang trí cho các tác phẩm, mà trở thành môi trường gắn bó với chúng cả về ý nghĩa lẫn chất liệu.
Khi những quá trình tự nhiên trở nên nghe được
Trong tác phẩm sắp đặt Halitus Terrae nghệ sĩ Henk Schut sử dụng một chiếc loa khổng lồ làm từ đồng thau tái chế, được treo giữa những hàng cây. Âm thanh trầm được tạo nên từ dữ liệu sinh thái thu thập tại Rừng Amsterdam trong thời gian thực. Những biến đổi của môi trường tự nhiên không phải lúc nào cũng hữu hình với thị giác, ở đây trở thành một phần của trải nghiệm âm thanh.
Tác phẩm hướng sự chú ý đến việc khu rừng không ngừng biến đổi, ngay cả khi diện mạo của nó dường như bất động. Những dữ liệu thường được trình bày bằng con số và biểu đồ nay có được hình hài vật chất — một âm thanh có thể nghe thấy và cảm nhận được.
Một cách tiếp cận khác được thể hiện trong tác phẩm Het Verstrengelde Lijf của Dasha Tsapenko và Pim van de Noort. Các nghệ sĩ đã tạo nên một cấu trúc sống từ những mẩu gỗ cắt tỉa và sợi nấm — mạng lưới các sợi nấm. Khách tham quan được mời ngồi giữa các thành tố của tác phẩm sắp đặt và cảm nhận mình đang ở bên trong hình ảnh của những mối liên kết dưới lòng đất, vốn tham gia vào đời sống của khu rừng.
Ở đây, điều quan trọng không chỉ là những gì được thể hiện, mà còn là cách con người tương tác với tác phẩm. Thay vì quan sát từ bên ngoài, người ta có cơ hội cảm nhận bằng thân thể một không gian được dựng nên quanh ý tưởng về sự phụ thuộc lẫn nhau của các sinh thể sống.
Đất lưu giữ lịch sử, còn khí hậu để lại dấu vết
Trong tác phẩm Dust of Time của Sigrid Bannenberg, đất được thể hiện như một kho lưu trữ lịch sử tự nhiên. Phấn hoa còn lưu lại trong đó cho phép nghiên cứu những biến đổi của thảm thực vật và môi trường qua một khoảng thời gian dài. Điều thường được cảm nhận như đất bình thường dưới chân hóa ra lại là vật mang thông tin về quá khứ.
Nghệ sĩ Sanmin Oh trong dự án Borrowed Skin đề cập đến tác động của biến đổi khí hậu lên đất rừng. Những tác phẩm điêu khắc bằng vải, có thể dùng làm trang phục mặc được, tạo nên hình ảnh của môi trường tự nhiên đang biến đổi. Hoa văn của chúng gắn với nhịp điệu của độ ẩm, hạn hán và những mối liên hệ dưới lòng đất.
Trong tác phẩm sắp đặt Living Soil văn phòng thiết kế Inside Outside khiến đời sống của đất trở nên hữu hình bằng thị giác. Dự án được phát triển với sự hợp tác của các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực cùng các nhà khoa học của Naturalis, Đại học Wageningen và trung tâm nghiên cứu Vrije Universiteit Amsterdam. Ngôn ngữ nghệ thuật ở đây giúp hình dung một hệ sinh thái phức tạp vốn thường nằm ngoài tầm nhìn.
Một cách khác để thay đổi cảm nhận quen thuộc được đề xuất bởi Bad in het Bos của Jasper Koopmans. Khách tham quan có thể ngồi vào bồn tắm giữa những hàng cây và nghe câu chuyện về một cái cây cổ thụ. Tác phẩm hướng đến thực hành tắm rừng của Nhật Bản — shinrin-yoku — và mời gọi cảm nhận khu rừng không chỉ bằng thị giác mà còn qua thính giác, cảm giác của cơ thể và một khoảng dừng trong nhịp sống quen thuộc.
Lộ trình còn có thêm phim tài liệu The Underground Astronaut của đạo diễn Marleijne van der Werf. Trong phim, nhà sinh học tiến hóa Toby Kiers nghiên cứu các mạng lưới nấm toàn cầu và vai trò của chúng trong các hệ sinh thái.
Nghệ thuật của cái nhìn chăm chú
Các tác phẩm trong triển lãm đưa ra những cách khác nhau để đến gần điều vô hình: nghe dữ liệu về môi trường xung quanh, cảm nhận cấu trúc của mạng lưới nấm, nhìn đất như một kho lưu trữ hay hình dung đời sống của khu rừng từ một điểm nhìn khác với con người. Những chủ đề khoa học và sinh thái ở đây không chỉ được minh họa — chúng trở thành một phần trong trải nghiệm cá nhân của khách tham quan.
Điểm đặc biệt của dự án nằm ở đó. Để làm quen với các tác phẩm, người ta cần di chuyển giữa những hàng cây, dừng lại, lắng nghe và chú ý đến các chi tiết. Khách tham quan không nhận được một lời giải thích duy nhất, đã sẵn sàng về thiên nhiên, mà gặp gỡ nhiều cách cảm nhận thiên nhiên khác nhau.
Triển lãm cũng thay đổi cách nhìn về chính khu rừng. Nó hiện ra không chỉ như một nơi để đi dạo hay nghỉ ngơi, mà còn như một hệ thống phức tạp của những mối liên hệ, trong đó con người chỉ là một phần. Nhiều quá trình trong số đó đã tồn tại ở đây từ trước; lộ trình nghệ thuật giúp nhận ra chúng và nhìn thấy môi trường quen thuộc trong một bối cảnh mới.
Het Onzichtbare Zichtbaar mở cửa đến ngày 1 tháng Mười Một năm 2026. Lộ trình miễn phí, các tác phẩm ngoài trời có thể tham quan từ lúc mặt trời mọc đến khi mặt trời lặn. Nên dành khoảng một giờ cho chuyến đi dạo; việc ghé thăm trung tâm thông tin Boswinkel, nơi chiếu phim và phát bản đồ, sẽ kéo dài tổng thời gian lên khoảng một tiếng rưỡi đến hai tiếng.
Triển lãm ở Rừng Amsterdam cho thấy nghệ thuật có thể mở rộng cảm nhận mà không cần thay đổi quy mô lớn không gian xung quanh. Đôi khi chỉ cần nhìn kỹ hơn vào những gì đã ở ngay bên cạnh — và cảnh quan quen thuộc mở ra như một thế giới mà trước đây ta hầu như không để ý.
