Bảo tàng nghệ thuật đương đại MACA tại Alicante vừa khai mạc triển lãm mang tên Del color en el arte (Coloramas), một sự kiện đi sâu vào lịch sử của màu sắc trong hội họa — từ những thử nghiệm đầu đời của các nghệ sĩ trừu tượng cho đến các nghiên cứu hiện đại về cơ chế thị giác. Bằng việc kết hợp các tác phẩm được sáng tác trong giai đoạn từ năm 1949 đến năm 2025, những người thực hiện chương trình mong muốn giới thiệu màu sắc không đơn thuần là một thành tố của tranh vẽ, mà là một ngôn ngữ nghệ thuật độc lập có sức mạnh làm thay đổi cách chúng ta cảm nhận về không gian, hình khối và cả thực tại.
Khi màu sắc không sinh ra trên khung tranh mà khởi nguồn từ trong tâm trí
Chúng ta thường mặc định rằng bầu trời thì xanh, cỏ thì xanh lá và quả táo có màu đỏ. Thế nhưng, khoa học thần kinh hiện đại lại chỉ ra một bức tranh phức tạp hơn thế nhiều.
Về mặt vật lý, thực tế chỉ tồn tại ánh sáng — vốn là các bước sóng điện từ có độ dài khác nhau phản chiếu từ bề mặt của sự vật. Võng mạc mắt tiếp nhận những tín hiệu này, nhưng cảm giác về sắc thái chỉ thực sự xuất hiện sau một quy trình xử lý thông tin tinh vi tại hệ thống thị giác của não bộ. Các nhà khoa học nghiên cứu về cơ chế nhìn từ lâu đã chứng minh rằng não bộ liên tục thực hiện các phép so sánh về điều kiện ánh sáng, các tông màu lân cận, độ tương phản cùng trải nghiệm tích lũy để hình thành nên thứ mà chúng ta nhận diện là màu sắc. Chính vì lẽ đó, cùng một sắc độ có thể trông hoàn toàn khác biệt tùy thuộc vào môi trường bao quanh nó. Hiện tượng này được biết đến với tên gọi là sự ổn định màu sắc (color constancy) và được xem là một trong những cơ chế vận hành căn bản của thị giác con người.
Một điều kỳ diệu đã được rút ra. Sắc đỏ không hề nằm sẵn bên trong quả táo. Nó được tái tạo mới hoàn toàn mỗi lần xuất hiện trong nhận thức của chúng ta.
Chính vì vậy, màu sắc có khả năng xoay chuyển cảm nhận của con người về không gian, chiều sâu, nhiệt độ, quy mô và thậm chí là cả trạng thái tâm lý. Chúng ta vẫn quen xem nó như một đặc tính khách quan của thế giới, dù thực tế là chúng ta đang tự mình tạo dựng lại nó trong từng khoảnh khắc.
Không phải ngẫu nhiên mà đề tài này hiện đang cùng lúc thu hút sự quan tâm của giới thần kinh học, các nhà tâm lý học nhận thức và các nghệ sĩ đương đại.
Vì sao màu sắc một lần nữa trở thành tâm điểm của nghệ thuật hiện đại
Trong những năm gần đây, nghệ thuật có xu hướng không chỉ dừng lại ở việc mô phỏng thế giới mà tập trung vào việc nghiên cứu chính quá trình nhận thức. Các nghệ sĩ không chỉ tò mò về những gì con người nhìn thấy, mà còn về cách thức mà chúng ta nhìn thấy chúng.
Màu sắc đã chứng minh được vai trò là một ngôn ngữ hoàn hảo cho loại hình nghiên cứu này.
Trái ngược với hình khối vốn có thể đo đạc, hay một cốt truyện có thể diễn đạt bằng lời, màu sắc chỉ thực sự tồn tại vào thời điểm có sự tương tác giữa tác phẩm và người xem. Nó không mang ý nghĩa tự thân nếu tách rời khỏi nhận thức của con người.
Bởi vậy, triển lãm Del color en el arte (Coloramas) được đánh giá là xuất hiện rất đúng thời điểm.
Được thực hiện với sự phối hợp của Quỹ Juan March, triển lãm quy tụ tác phẩm của 27 nghệ sĩ sáng tác từ năm 1949 đến năm 2025, được trích xuất từ bộ sưu tập của MACA và các quỹ lưu trữ. Tuy nhiên, nhiệm vụ của triển lãm không phải là liệt kê sự phát triển của các trường phái nghệ thuật. Hai giám tuyển María Zozaya và Rosa Castells đề xuất một cách tiếp cận lịch sử nghệ thuật như một tiến trình giải phóng dần dần của màu sắc — từ một yếu tố phụ trong bố cục tiến tới trở thành một ngôn ngữ nghệ thuật độc lập.
Việc dự án này được tổ chức tại Alicante mang một ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Ánh sáng vùng Địa Trung Hải từ lâu đã là một phần căn cốt trong bản sắc văn hóa của khu vực, vì thế câu chuyện về màu sắc không thể tách rời khỏi chính không gian bao quanh bảo tàng.
Một triển lãm lý giải về màu sắc thông qua nghệ thuật, khoa học và trải nghiệm thực tế
Lộ trình tham quan được thiết kế như một chuyến hành trình đi ngược dòng lịch sử của màu sắc.
Ngay trước lối vào, khách tham quan sẽ bắt gặp một căn phòng trưng bày độc đáo, nơi lưu giữ các loại khoáng sản, sắc tố tự nhiên, thuốc nhuộm thực vật, những công thức pha chế màu cổ xưa cho đến các tuýp màu công nghiệp đầu tiên. Màu sắc lúc này bất ngờ lộ diện không chỉ như một hiệu ứng mỹ thuật, mà là thành quả từ sự phát triển của hóa học, thương mại, công nghệ và thậm chí là cả lịch sử chính trị.
Tiếp đến là không gian đa phương tiện Coloramas, nơi nhờ sự hỗ trợ của ánh sáng, kỹ thuật trình chiếu và âm thanh, người xem được dẫn dắt từ vật lý học của sóng điện từ đến sự ra đời của nghệ thuật trừu tượng — cột mốc lần đầu cho phép màu sắc tồn tại tự thân. Nhiều khách tham quan chia sẻ rằng những mảng màu lớn trong căn phòng này bỗng chốc như đang "thở" và làm thay đổi hoàn toàn cảm nhận về chiều sâu của không gian xung quanh.
Một khu vực khác cũng gây ấn tượng mạnh là không gian giáo dục Umbral cromático, nơi mọi người có thể tự do thử nghiệm với các phương pháp pha trộn màu cộng và trừ. Những thí nghiệm đơn giản này đã minh chứng một cách trực quan về việc nhận thức của chúng ta lệ thuộc vào ngữ cảnh đến mức nào. Cùng một sắc thái bỗng chốc có thể trông lạnh hơn hoặc ấm hơn, sáng hơn hoặc tối hơn chỉ đơn thuần vì môi trường xung quanh nó đã thay đổi.
Thay vì chỉ thuyết giảng về màu sắc, triển lãm cho phép người xem thực sự sống trong những đặc tính riêng biệt của việc nhận thức nó.
Nghệ sĩ không làm việc với chất liệu sơn, mà làm việc với chính nhận thức của chúng ta
Chính tại đây, một trong những ý tưởng thú vị nhất của nghệ thuật đương đại đã trở nên hiển hiện rõ rệt. Suốt nhiều thế kỷ, các nghệ sĩ xem màu sắc là phương tiện để tái hiện thế giới. Ngày nay, một xu hướng đảo ngược đang diễn ra ngày một mạnh mẽ.
Màu sắc trở thành một công cụ để khám phá về chính bản chất con người.
Người nghệ sĩ hiện đại giờ đây không chỉ thao tác trên sắc tố hay vải toan. Họ thiết lập nên những điều kiện khiến não bộ của người xem bắt đầu cảm thụ không gian theo một cách thức nhất định. Thông qua việc điều chỉnh độ bão hòa, sự tương tác giữa các tông màu, cường độ hay tính chất của ánh sáng, người nghệ sĩ có thể tác động đến trạng thái cảm xúc của con người ngay cả trước khi họ kịp diễn giải những gì mình đang thấy. Màu sắc bắt đầu gây ảnh hưởng trực tiếp — thông qua chính các cơ chế của hệ thống nhận thức.
Điều này dẫn đến một suy nghĩ tưởng chừng nghịch lý nhưng lại vô cùng xác đáng.
Người nghệ sĩ không tạo ra màu sắc quá nhiều bằng việc tạo ra các điều kiện để người xem tự sản sinh ra màu sắc đó ngay trong tâm trí họ.
Đó là lý do vì sao cùng một tác phẩm nghệ thuật sẽ không bao giờ được cảm thụ giống hệt nhau bởi hai cá nhân khác biệt.
Màu sắc như một ngôn ngữ của tương lai
Những năm gần đây, nghệ thuật ngày càng thể hiện tính liên ngành rõ rệt. Nó là sự giao thoa giữa vật lý, khoa học thần kinh, tâm lý học, kiến trúc và công nghệ số, giúp chúng ta có một cái nhìn mới mẻ hơn về những điều vốn dĩ đã quá đỗi quen thuộc.
Triển lãm Del color en el arte (Coloramas) cho thấy rằng những thảo luận về màu sắc từ lâu đã vượt ra ngoài khuôn khổ của lịch sử hội họa. Ngày nay, đó là câu chuyện về nhận thức, về ký ức và về ý thức của con người.
Có lẽ chính vì vậy mà các nghệ sĩ vẫn không ngừng quay trở lại với đề tài màu sắc. Không phải bởi nó khiến tác phẩm trở nên đẹp đẽ hơn. Mà bởi nó cho phép họ nghiên cứu chính quá trình mà thực tại được thành hình trong nhận thức của chúng ta. Và có lẽ, đây cũng chính là câu hỏi lớn nhất còn đọng lại sau chuyến tham quan triển lãm.
Nếu màu sắc không tồn tại độc lập mà chỉ nảy sinh trong tâm trí chúng ta, thì thế giới mà chúng ta nhìn ngắm hằng ngày liệu có khách quan đến mức nào?
Tại điểm giao này, nghệ thuật không còn chỉ đơn thuần là phô diễn thực tại. Nó bắt đầu lý giải cách mà chúng ta kiến tạo nên thực tại đó.
