Tiểu sử tóm tắt
Yayoi Kusama (1929–2026) là một nghệ sĩ tiên phong người Nhật huyền thoại, sinh ngày 22 tháng 3 năm 1929 tại thành phố Matsumoto. Từ nhỏ, bà đã bị ảo giác: trước mắt bà hiện ra những trường chấm phủ kín mọi không gian — tường, sàn nhà, chính cơ thể mình. Tuổi thơ đầy tổn thương (bà chứng kiến sự không chung thủy của cha, còn mẹ thì phản đối khát vọng nghệ thuật của bà) đã hình thành nên một cách nhìn thế giới đặc biệt và chính ngôn ngữ thị giác đã làm nên tên tuổi của bà.
Vào những năm 1950, Kusama chuyển đến New York, nơi bà tạo ra những tác phẩm nổi tiếng "Infinity Nets" — những bức tranh thôi miên được phủ kín bởi các vòng lặp và chấm lặp lại. Năm 1973, bà trở về Nhật Bản, và năm 1977 bà tự nguyện đến sống trong một bệnh viện tâm thần ở Tokyo, nơi bà sống đến cuối đời, mắc chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế. Bà từng nói: "Tôi chiến đấu với nỗi đau, lo âu và sợ hãi mỗi ngày, và điều duy nhất giúp tôi là tạo ra nghệ thuật".
Triết lý của những chấm: sự hòa tan cái tôi
Qua những chấm vô tận và họa tiết lặp lại, Kusama truyền tải cảm giác hòa tan cái "tôi" của chính mình vào sự vô tận của vũ trụ. Bà gọi điều này là "self-obliteration" (tự xóa bỏ, hay tự hủy diệt) — một khái niệm chỉ sự mất đi ranh giới giữa bản thân và thế giới thông qua việc lặp lại ám ảnh một họa tiết.
"Với một chấm, không thể đạt được gì. Trong vũ trụ có mặt trời, mặt trăng, trái đất và hàng trăm triệu ngôi sao... Bằng cách phủ kín mọi thứ bằng những chấm, tôi tượng trưng cho việc phân tán bản sắc của mình", — nữ nghệ sĩ giải thích.
Những căn phòng gương vô tận nổi tiếng của bà (Infinity Mirror Rooms) đưa người xem vào một không gian nơi ranh giới giữa cơ thể và vũ trụ bị xóa nhòa, tạo cảm giác thuộc về một điều gì đó vô cùng lớn lao.
Những chi tiết thú vị
- Quả bí ngô — một họa tiết biểu tượng khác. Đối với Kusama, chúng tượng trưng cho sự ổn định, thoải mái và khiêm nhường, gợi nhớ về tuổi thơ ở Matsumoto. Quả bí ngô màu vàng của bà trên đảo Naoshima đã trở thành biểu tượng của cả hòn đảo.
- Nữ nghệ sĩ không tự nguyện rời bệnh viện, nhưng mỗi sáng bà vẫn băng qua đường đến xưởng vẽ của mình để làm việc.
- Trong loạt tác phẩm «My Eternal Soul» (từ năm 2009) bà đã tạo ra hơn 800 bức tranh, khám phá vũ trụ tâm lý của chính mình.
- Những quả bí ngô thường trở thành chân dung tự họa của bà — nữ nghệ sĩ nhìn thấy trong chúng sự phản chiếu bản chất 'không đẹp đẽ nhưng ấm áp' của chính mình.
Làm thế nào các bức tranh của bà trở nên trị giá hàng triệu đô?
Con đường đến với hàng triệu đô của Kusama không phải là tức thì. Vào những năm 1970, sau khi trở về Nhật Bản và sống trong bệnh viện, bà gần như bị thế giới nghệ thuật phương Tây lãng quên. Bà bị coi là một nhân vật bên lề hoặc chỉ đơn giản là 'nữ nghệ sĩ mắc chứng rối loạn tâm thần'.
Bước ngoặt đến vào những năm 1980–1990 vì hai lý do:
1. Đánh giá lại lịch sử nghệ thuật. Các nhà nghiên cứu nghệ thuật và giám tuyển theo chủ nghĩa nữ quyền bắt đầu nghiên cứu lại trào lưu tiên phong ở New York những năm 1960. Hóa ra Kusama đã phát minh ra nhiều kỹ thuật của chủ nghĩa tối giản, nghệ thuật đại chúng và trình diễn sớm hơn, so với những người đàn ông nổi tiếng như Andy Warhol hay Claes Oldenburg (đồng thời bà thường phải đối mặt với việc ý tưởng của mình bị chiếm đoạt).
2. Venice Biennale (1993). Nhật Bản đã giao cho bà đại diện cho đất nước tại triển lãm nghệ thuật thế giới quan trọng nhất. Tác phẩm sắp đặt của bà với hàng nghìn quả bí ngô đã gây chấn động, và bà được nhắc đến như một nghệ sĩ kinh điển sống.
Vai trò then chốt trong việc biến Kusama thành một gã khổng lồ tài chính thuộc về hai phòng trưng bày: phòng trưng bày Nhật Bản Ota Fine Arts (hợp tác với bà trong nhiều thập kỷ) và phòng trưng bày New York David Zwirner (một trong những phòng trưng bày nghệ thuật đương đại có ảnh hưởng nhất thế giới), bắt đầu đại diện cho bà từ những năm 2010.
Tại sao các phòng trưng bày đã đặt cược vào bà:
- Sự kết hợp độc đáo: bà sở hữu giá trị lịch sử không thể tranh cãi đối với các bảo tàng và đồng thời có sức hấp dẫn thị giác đáng kinh ngạc đối với công chúng rộng rãi.
- Hiện tượng «Nghệ thuật có thể chụp ảnh đăng Instagram»: các «Phòng gương vô tận» của bà đã trở thành sản phẩm hoàn hảo cho thời đại mạng xã hội. Hàng người xếp hàng mua vé cho các triển lãm của bà kéo dài qua nhiều dãy nhà (ví dụ như tại Bảo tàng Hirshhorn ở Washington hoặc Tate Modern ở London). Điều này tạo ra sự cuồng nhiệt lớn và hiệu ứng sợ bỏ lỡ.
- Hợp tác với các thương hiệu xa xỉ: trong những năm 2012 và 2023, những chấm bi nổi tiếng của bà đã tô điểm cho các bộ sưu tập của Louis Vuitton. Điều này đưa tên tuổi bà lên vị thế của một thương hiệu văn hóa đại chúng toàn cầu, ngay lập tức phản ánh vào giá cả tại các phòng trưng bày và đấu giá.
Các nhà sưu tập và quỹ đầu tư bắt đầu mua tác phẩm của bà như những «cổ phiếu blue-chip» — tài sản an toàn. Việc mua một bức tranh của Kusama trở thành sự đảm bảo rằng tác phẩm đó sẽ không mất giá mà chỉ tăng giá.
Kỷ lục bán hàng
Bước đột phá tại các cuộc đấu giá xảy ra vào những năm 2010:
- White No. 28 (1960) từ loạt Infinity Nets đã được bán với giá $7,1 triệu vào năm 2014, đưa Kusama trở thành nữ nghệ sĩ sống đắt giá nhất vào thời điểm đó.
- Interminable Net #4 (1959) — khoảng $7,1 triệu.
- No. Red B (1960) — $7 triệu.
- Một số tác phẩm đạt tới $10+ triệu (ví dụ, Untitled (Nets), 1959).
Tổng cộng, các tác phẩm được bán tại đấu giá với tổng giá trị vượt quá $900 triệu — kỷ lục đối với một nữ nghệ sĩ.
Nơi lưu giữ các tác phẩm
Các bức tranh và sắp đặt của Kusama được lưu giữ tại các bảo tàng hàng đầu thế giới:
- MoMA (New York)
- Hirshhorn Museum (Washington) — sở hữu bộ sưu tập Infinity Mirror Rooms lớn nhất
- Bảo tàng Guggenheim
- Tate Modern (London)
- Yayoi Kusama Museum (Tokyo, mở cửa năm 2017) — lưu giữ bộ sưu tập chính
- Matsumoto City Museum of Art (quê hương của nữ nghệ sĩ)
Sau khi qua đời
Yayoi Kusama đã qua đời vào ngày 14 tháng 2026 năm tại một bệnh viện ở Tokyo, hưởng thọ 97 tuổi.
Trên thị trường nghệ thuật, cái chết của một nghệ sĩ luôn là chất xúc tác, vì số lượng tác phẩm trở nên hữu hạn. Tuy nhiên, trong trường hợp của Kusama, thị trường đã được chuẩn bị từ trước. Các tác phẩm của bà đã lập kỷ lục ngay khi bà còn sống. Sau khi bà qua đời, giá không hẳn là “tăng vọt” từ con số không, mà đã ổn định ở mức cực cao. Nhu cầu đối với các tác phẩm đầu tay (những năm 1950–1960) và các tác phẩm điêu khắc bí ngô mang tính biểu tượng chỉ càng tăng, vì các nhà sưu tập mong muốn sở hữu một phần di sản đã khép lại.
Tài sản và di sản
Con số chính xác về tài chính cá nhân của Kusama là thông tin riêng tư, nhưng các nhà phân tích nghệ thuật đã nhiều năm liên tiếp công nhận bà là nữ nghệ sĩ sống đắt giá và thành công nhất thế giới. Tính cả doanh số qua các phòng trưng bày, bản quyền tái bản và hợp tác thương mại, tài sản cá nhân của bà được các chuyên gia ước tính lên tới hàng trăm triệu đô la.
Yayoi Kusama chưa bao giờ kết hôn và không có con. Ngay khi còn sống, vào năm 2017, bà đã thành lập Quỹ Yayoi Kusama và dùng tiền của mình mở Bảo tàng Yayoi Kusama tại quận Shinjuku (Tokyo).
Toàn bộ tài sản của bà, bao gồm:
- quyền sở hữu trí tuệ và bản quyền tác giả,
- kho lưu trữ và bản phác thảo,
- một phần đáng kể các tác phẩm chưa bán,
đã được di chúc lại cho Quỹ này. Quỹ quản lý di sản của bà, tổ chức các triển lãm trên toàn thế giới và, điều rất quan trọng đối với chính nữ nghệ sĩ, dành một phần kinh phí để hỗ trợ chính bệnh viện tâm thần ở Tokyo, nơi Kusama đã sống và làm việc trong nửa thế kỷ qua. Như vậy, nghệ thuật của bà tiếp tục theo đúng nghĩa đen 'chữa lành' và duy trì không gian đã cứu rỗi chính bà.
Di sản của bà không chỉ là những mức giá kỷ lục, mà còn là đóng góp mang tính cách mạng trong việc hiểu mối liên hệ giữa sức khỏe tâm thần, nghệ thuật và ý thức vũ trụ. Yayoi Kusama thực sự đã hòa tan vào vũ trụ mà bà tạo ra suốt cả cuộc đời — từng chấm một.
