Có một vẻ đẹp đặc biệt trong cách một tác phẩm nghệ thuật không xuất hiện trước mắt ta, mà xuất hiện cùng với ta. Buổi sáng nó mang một dáng vẻ, buổi tối lại mang dáng vẻ khác; dưới ánh nắng mặt trời nó gần như mang tính kiến trúc, trong chạng vạng tối nó trở thành một tín hiệu ánh sáng, và bên cạnh người qua đường nó có được một tỷ lệ mới. Chính trải nghiệm như vậy là điều mà Triển lãm điêu khắc quốc tế Jing’an lần thứ chín tại Thượng Hải mang đến.
Khai mạc từ ngày 24 tháng chín năm 2026, triển lãm mang tên «Biểu hiện không gian» — Shapes of Becoming. Từ becoming trong tiếng Anh ở đây đặc biệt quan trọng: điều được nói đến không phải là một hình thức đã hoàn tất, mà là một quá trình thành hình, một tác phẩm tiếp tục biến đổi tùy theo địa điểm, thời gian, thời tiết, sự chuyển động của con người và tính cách của chính thành phố.
Trong mùa này, Thượng Hải mời gọi ta nhìn điêu khắc như một sự kiện của cảm nhận. Nó không còn buộc phải là một vật thể bất động trên bệ đế. Chất liệu của nó trở thành ánh sáng, âm thanh, truyền thông kỹ thuật số, phản chiếu, bóng tối và sự hiện diện của con người.
Triển lãm diễn ra tại 28 địa điểm. Tổng cộng có 36 tác phẩm của 33 nghệ sĩ đến từ 14 quốc gia; gần 60 phần trăm tác phẩm quốc tế nhấn mạnh quy mô của cuộc đối thoại văn hóa. Trong số những người tham gia có nhà điêu khắc người Anh Tony Cragg, nghệ sĩ người Iceland – Đan Mạch Olafur Eliasson, người Pháp Jean-Michel Othoniel và nữ nghệ sĩ người Úc Lindy Lee. Khoảng 70 phần trăm tác phẩm được sáng tạo riêng cho dự án này, vì vậy triển lãm không chỉ hướng tới lịch sử quốc tế của nghệ thuật đương đại, mà còn hướng tới chính cấu trúc cụ thể của Thượng Hải.
Phép màu của không gian: vì sao triển lãm bắt đầu từ bên ngoài bảo tàng
Đặc điểm nổi bật nhất của Dự án điêu khắc quốc tế Jing’an là không có một lối vào duy nhất. Người xem không bước qua ngưỡng cửa bảo tàng để đến với nghệ thuật. Họ gặp nó trên đường đi: trong công viên, bên đường, dọc theo mặt nước, giữa cây cối, tiếng ồn đô thị và lộ trình quen thuộc.
Phần trưng bày chính nằm trong Công viên điêu khắc Tĩnh An. Những tác phẩm bổ sung xuất hiện dọc theo Đường Nam Kinh Tây và một đoạn sông Tô Châu. Nhờ đó, triển lãm biến thành một tấm bản đồ đặc biệt của thành phố, nơi các tác phẩm trở thành những điểm dừng chân, suy ngẫm và phát hiện tình cờ.
Có thể hình dung một ngày thường nhật của người dân Thượng Hải. Họ đi làm, vội vã vì công việc hoặc bước ra dạo chơi — và bỗng nhiên nhận ra một hình khối đang bắt chuyện với mặt tiền tòa nhà, với cái cây hay với mặt nước. Trong tình huống như vậy, nghệ thuật không đòi hỏi sự chuẩn bị đặc biệt nào. Nó chỉ đơn giản trở thành một phần của lộ trình, rồi lặng lẽ thay đổi nhịp điệu của lộ trình ấy.
Điêu khắc công cộng không chỉ tác động đến ánh nhìn mà còn đến hành vi. Nó khiến ta chậm lại, đi vòng quanh vật thể, nhìn nó từ phía khác, nhận ra hình phản chiếu trong kính hay nghe được điều trước đây đã bị mất hút trong tiếng ồn đô thị.
Ý tưởng này cũng được các nghiên cứu hiện đại khẳng định. Một thực nghiệm thực địa công bố vào năm 2024 đã cho thấy rằng tương tác với các can thiệp nghệ thuật trong môi trường đô thị có thể làm giảm cảm giác chủ quan về lo âu, căng thẳng và tâm trạng tiêu cực. Hiệu quả gắn liền với mức độ người tham gia cảm nhận nơi chốn ấy là biểu đạt về mặt thẩm mỹ, meaningful — chan chứa ý nghĩa — và có khả năng phục hồi sự chú ý.
Nói cách khác, một tác phẩm trong thành phố có thể vận hành như một điểm khởi động lại nhận thức. Không phải vì nó đưa ra câu trả lời sẵn có, mà vì nó trả lại cho con người khả năng chú tâm.
Bí mật của sự «hình thành»: từ đá đến ánh sáng và môi trường số
Chủ đề của triển lãm tiếp nối hướng đi mà Jing’an theo đuổi từ năm 2020. Các dự án trước đây đã hướng đến những ý tưởng «tái tư duy không gian», «sự tiến hóa của không gian» và «hài hòa không gian». Vào năm 2026, trọng tâm chuyển dịch sang chính khoảnh khắc hình thái ra đời — sang cách không gian trở nên cảm nhận được qua vật chất, ánh sáng và chuyển động.
Theo cách hiểu truyền thống, điêu khắc gắn với vật liệu rắn: đá, đồng, kim loại hay gỗ. Nhưng thực hành đương đại mở rộng định nghĩa ấy. Giờ đây, một luồng sáng, một sóng âm, một hình chiếu số hay khoảng không gian giữa người xem và vật thể cũng có thể trở thành điêu khắc.
Một số tác phẩm của Jing’an thay đổi diện mạo tùy theo thời điểm trong ngày. Ánh nắng ban ngày làm lộ rõ chất liệu và khối tích, đèn chiếu buổi tối tạo nên những đường nét mới, còn thành phố về đêm trở thành một phần của bố cục. Kết quả là công viên biến thành một không gian cảm nhận suốt ngày đêm. Người xem có thể đến vào buổi sáng, quay lại sau khi mặt trời lặn và thực tế là đã nhìn thấy một triển lãm khác.
Đặc biệt hài hòa trong khái niệm này là sự hiện diện của Olafur Eliasson — nghệ sĩ mà thực hành của ông thường xoay quanh ánh sáng, các hiện tượng tự nhiên, quang học và trải nghiệm thân thể. Các tác phẩm của ông nhắc nhở chúng ta: chúng ta cảm nhận không gian không phải như một vật trang trí trung tính, mà như một môi trường liên tục định hình trạng thái của chúng ta.
Tony Cragg, ở lượt mình, đã dành nhiều thập kỷ để nghiên cứu mối quan hệ giữa vật liệu và hình thức. Các tác phẩm điêu khắc của ông hướng đến địa chất, sinh học, các vật thể công nghiệp và cấu trúc bên trong của vật chất. Đối với Cragg, vật liệu không phải là nguyên liệu thụ động: nó sở hữu ký ức, sức đề kháng và những khả năng biến đổi của riêng mình. Trong các tác phẩm của ông, những đường nét quen thuộc của bình chứa, thân thể hay các yếu tố kiến trúc có thể chuyển hóa thành những cấu trúc trừu tượng, gần như chảy lỏng.
Cragg có một ý tưởng quan trọng: điêu khắc không bắt buộc phải mô phỏng hiện thực — nó có khả năng tạo ra một hiện thực mới. Chính theo nghĩa ấy, sự tham gia của ông trong triển lãm trở nên có tính nguyên tắc. Nó kết nối tính vật chất hữu hình của điêu khắc với ý niệm becoming — sự chuyển hóa không ngừng.
Nghệ thuật công cộng ngày nay dạy chúng ta điều gì
Jing’an quan trọng không chỉ như một kỳ triển lãm quốc tế về điêu khắc đương đại. Đây còn là ví dụ về cách thành phố sử dụng nghệ thuật để tạo ra những phương thức sống chung mới.
Triển lãm bao gồm các khu vực dành cho giới trẻ, các chương trình giáo dục, cuộc thi nhiếp ảnh cho người dân thành phố, hội chợ và các lớp học chuyên đề. Một chương trình như vậy mở rộng vòng tròn người tham gia: người xem không chỉ có thể ngắm nhìn mà còn có thể chụp ảnh, thảo luận, tạo ra những cách diễn giải của riêng mình và quay lại với các tác phẩm cùng con cái hoặc bạn bè.
Triển lãm đương đại ngày càng trở thành không phải nơi lưu giữ nghệ thuật, mà là hạ tầng của giao tiếp. Theo nghĩa ấy, nghệ thuật công cộng giúp hình thành cảm giác thuộc về thành phố. Nó tạo ra những điểm định hướng, những nơi gặp gỡ và những ký ức thị giác chung.
Các nghiên cứu về nghệ thuật đô thị và creative placemaking cho thấy rằng các dự án nghệ thuật có thể củng cố bản sắc địa phương, thúc đẩy tương tác xã hội và kích hoạt những không gian mà trước đây chỉ được cảm nhận như nơi trung chuyển. Sự tham gia của chính cư dân trở nên đặc biệt quan trọng: một nơi chốn có được giá trị không chỉ nhờ uy tín của nghệ sĩ, mà còn bởi vì con người hòa mình vào đời sống của nó.
Đối với Jing’an, điều này có nghĩa là chuyển từ một triển lãm đơn lẻ sang một chiến lược văn hóa dài hạn. Công viên, đường phố và bờ sông kết nối thành một môi trường nghệ thuật thống nhất. Nghệ thuật không bị tách khỏi đời sống đô thị, mà giúp đọc lại nó — nhìn thấy mối liên hệ giữa thiên nhiên, hạ tầng, ký ức của khu vực và tương lai công nghệ.
Cách xem triển lãm một cách chăm chú
Để cảm nhận logic của «Sự hiển lộ không gian», nên đi qua triển lãm không phải như một danh sách các vật thể, mà như một lộ trình.
Hãy bắt đầu với Công viên Điêu khắc Tĩnh An vào ban ngày. Chú ý đến quy mô của các tác phẩm, khoảng cách giữa chúng và cách chúng đối thoại với cây cối, lối đi và kiến trúc xung quanh. Sau đó đi đến Đường Nam Kinh Tây: ở đây đặc biệt dễ nhận thấy cách một vật thể nghệ thuật tồn tại bên cạnh thành phố thương mại, dòng xe cộ và sự vội vã của con người.
Sau khi mặt trời lặn, nên quay lại với những tác phẩm sử dụng ánh sáng, phản chiếu và công nghệ số. Hãy so sánh những ấn tượng của mình: chi tiết nào đã biến mất, chi tiết nào xuất hiện, tác phẩm nào trở nên gần gũi hơn, và tác phẩm nào mang tính kiến trúc hơn?
Sẽ hữu ích nếu ghi một cuốn nhật ký thị giác nhỏ và ghi lại ba điều:
• điều bạn nhận ra đầu tiên;
• tác phẩm đã thay đổi thế nào sau vài phút quan sát;
• điều gì trong đó gắn với Thượng Hải, mà không thể tồn tại ở bất cứ nơi nào khác.
Nếu chuyến đi đến Thượng Hải chưa nằm trong kế hoạch, có thể tiếp tục chủ đề này trực tuyến. Để làm quen với nghệ thuật ánh sáng và không gian, có thể tham khảo các kho lưu trữ của Tate và Louisiana Channel, các tư liệu về Skulpturenpark Waldfrieden của Tony Cragg, cũng như các dự án số của các bảo tàng nghệ thuật đương đại. Về sách và danh mục, nên chú ý đến các ấn phẩm về Olafur Eliasson, nghệ thuật công cộng và điêu khắc đương đại, nơi tác phẩm được xem xét không tách rời, mà gắn với kiến trúc, cảnh quan và trải nghiệm thân thể của người xem.
Vì sao triển lãm này sẽ ở lại với chúng ta
«Sự hiển lộ không gian» cho thấy rằng điêu khắc đô thị có thể đồng thời mang tính quốc tế và địa phương, công nghệ và cảm tính, trí tuệ và dễ tiếp cận với người qua đường ngẫu nhiên.
Thượng Hải trong dự án này không phải là bối cảnh, mà là đồng tác giả. Những con phố, mặt nước, kiến trúc cao tầng, mật độ giao thông và ánh sáng biến đổi của thành phố đều tham gia vào việc tạo nên mỗi trải nghiệm của người xem. Cùng một tác phẩm không bao giờ lặp lại hoàn toàn: giờ giấc, thời tiết, lộ trình, tâm trạng và sự hiện diện của những người khác đều làm nó biến đổi.
Đó chính là ý nghĩa cốt lõi của triển lãm. Nghệ thuật không chỉ chiếm lĩnh không gian — nó giúp không gian hiển lộ. Nhờ có điêu khắc, công viên trở nên tinh tế hơn với ánh sáng, đường phố — với tỷ lệ con người, và thành phố — với ký ức cùng tương lai của chính mình.
Cho đến ngày 31 tháng 12 năm 2026, Jing’an mời bạn ngắm nhìn Thượng Hải như một bố cục sống động, nơi những hình khối không ngừng hiện ra ngay trước mắt. Và có lẽ, sau chuyến dạo bước ấy, thành phố quen thuộc sẽ chẳng bao giờ còn như trước: những nhịp điệu ẩn mình, những đường nét bất ngờ và những nơi chốn không chờ lời giải thích mà chỉ cần một ánh nhìn chăm chú sẽ dần hé lộ.
