Điều gì xảy ra với não bộ khi những suy nghĩ gần như biến mất, cảm giác quen thuộc về thời gian và cơ thể lùi lại, còn bản thân ý thức thì vẫn còn?
Chính trạng thái này là điều mà các nhà nghiên cứu đã cố gắng tìm hiểu ở những người thực hành thiền siêu việt lâu năm. Nghiên cứu có sự tham gia của 33 người thiền và một nhóm đối chứng tương đương, thay vì thiền thì thực hiện phép đếm trong đầu. Các nhà khoa học đồng thời ghi điện não đồ và thu thập những báo cáo chi tiết về trải nghiệm chủ quan của người tham gia.
Sự chú ý đặc biệt hướng về một trạng thái mà các tác giả gọi là pure awareness — «ý thức thuần khiết»: một trải nghiệm trong đó nội dung quen thuộc trở nên ít hơn, nhưng sự tỉnh thức và chính sự hiện diện của ý thức vẫn được duy trì.
Kết quả cho thấy vào khoảnh khắc đó, não bộ hoàn toàn không chuyển sang một chế độ «im lặng» đơn giản.
Các nhà nghiên cứu đã phân tích entropy thời gian của tín hiệu, hoạt động không tuần hoàn, độ phức tạp và sự liên kết chức năng giữa các vùng não. Và họ phát hiện ra rằng những đặc tính khác nhau trở nên quan trọng tùy thuộc vào việc người ta so sánh thiền với trạng thái nào.
Khi so sánh với phép đếm trong đầu, những thay đổi về entropy thời gian và động lực học không tuần hoàn trở nên đặc biệt rõ rệt. Còn khi so sánh thiền với trạng thái nghỉ ngơi thông thường của chính những người thực hành đó, thì sự liên kết chức năng tần số thấp lại nổi lên hàng đầu.
Nghĩa là các nhà nghiên cứu đã không tìm thấy một «nhịp điệu duy nhất của ý thức thuần khiết».
Thay vào đó, một bức tranh thú vị hơn đã hiện ra: trạng thái này biểu hiện như một cấu hình phân tán phức tạp của động lực học não bộ, thứ không thể quy gọn vào hoạt động của một vùng hay một tần số duy nhất.
Những báo cáo chủ quan của người tham gia cũng tỏ ra quan trọng. Những người thực hành mô tả trạng thái ý thức thuần khiết là rõ nét hơn và biến đổi theo thời gian nhiều hơn so với người tham gia nhóm đối chứng. Đồng thời, cường độ của nó không phụ thuộc trực tiếp vào số năm thực hành.
Đối với các nghiên cứu về ý thức, có một điểm đặc biệt quan trọng ở đây.
Mức tối thiểu của nội dung ý thức hóa ra hoàn toàn không đồng nghĩa với mức tối thiểu của hoạt động thần kinh.
Khi dòng suy nghĩ trở nên lặng lẽ hơn, não bộ không chỉ đơn thuần «tắt âm thanh». Nó tái cấu trúc chính cách thức tổ chức của mình.
Có thể hình dung một dàn nhạc đã ngừng chơi giai điệu quen thuộc. Các nhạc công vẫn ở trên sân khấu, sự tương tác vẫn tiếp diễn, nhưng âm nhạc mang một cấu trúc khác.
Chính vì vậy, công trình này thú vị không chỉ như một nghiên cứu về thiền. Nó đặt ra một câu hỏi nền tảng hơn: điều gì trong não bộ gắn với nội dung cụ thể của ý thức — những suy nghĩ, cảm giác, hình ảnh — và điều gì có thể gắn với chính sự hiện diện của ý thức?
Hiện tại, nghiên cứu vẫn chưa cho phép nói về một dấu ấn sinh học phổ quát của «ý thức thuần khiết». Người ta chỉ nghiên cứu một hình thức thiền, và những mẫu điện não đồ được tìm thấy vẫn còn phải được kiểm chứng trong các thực hành khác và những mẫu độc lập.
Nhưng một kết luận đã tỏ ra đặc biệt đáng tò mò: khi nội dung của ý thức gần như biến mất, não bộ không trở nên trống rỗng. Nó bắt đầu hoạt động theo cách khác.
Và có lẽ, chính trong sự khác biệt giữa điều mà chúng ta ý thức được và chính sự kiện ý thức, ẩn chứa một trong những chìa khóa để hiểu về bản chất của ý thức.
