12 listopada 2026 roku Europejska Agencja Kosmiczna opublikowała pierwszy duży zestaw danych z kosmicznego teleskopu Euclid. Wydanie, nazwane DR1-Foundation, obejmuje obserwacje z około 13 miesięcy i pokrywa obszar nieba o powierzchni około 1900 stopni kwadratowych — odpowiada to powierzchni niemal 9500 pełnych Księżyców. Zarejestrowano w nim światło ponad miliarda obiektów, w tym ponad 900 milionów galaktyk. Objętość informacji wyniosła 1,7 miliona gigabajtów. To zaledwie około 14 procent powierzchni, którą teleskop zamierza zbadać w ciągu całej sześcioletniej misji, ale już teraz naukowcy otrzymali kluczowe fragmenty do zbudowania najdokładniejszej trójwymiarowej mapy Wszechświata.
Euclid wystartował w lipcu 2023 roku i pracuje w punkcie Lagrange'a L2, półtora miliona kilometrów od Ziemi. Jego zadaniem jest zbadanie ciemnego Wszechświata: ciemnej materii, ciemnej energii i kosmicznej sieci, po której niciach rozkłada się widzialna materia. Galaktyki czepiają się gęstych węzłów tej niewidzialnej sieci, utworzonej głównie przez ciemną materię. Aby zrozumieć, jak jest zbudowana i jak rozszerza się kosmos, potrzebne są precyzyjne pomiary odległości i mas na ogromnych skalach. Właśnie do tego stworzono Euclida.
Nowe wydanie pokazuje możliwości teleskopu jako szerokokątnego instrumentu przeglądowego. Wśród danych znajduje się około 15 tysięcy kandydatów na silne soczewki grawitacyjne. To największy taki katalog w całej historii obserwacji, przewyższający wszystkie poprzednie razem wzięte. Silne soczewkowanie powstaje, gdy masywna galaktyka na pierwszym planie zniekształca i wzmacnia światło odleglejszych obiektów. Takie układy pozwalają „ważyć” galaktyki wraz z ich ciemną materią i badać rozszerzanie się Wszechświata. Dawniej znajdowano je pojedynczo, teraz naukowcy mogą badać je jako całą populację. W poszukiwaniach pomagały algorytmy uczenia maszynowego i tysiące wolontariuszy za pośrednictwem projektu Space Warps na platformie Zooniverse.
Ponadto w danych znajduje się ponad 60 milionów kandydatów na kwazary — jasne jądra odległych galaktyk, w których materia opada na supermasywne czarne dziury. Niektóre z nich pochodzą z epoki, gdy wiek Wszechświata wynosił zaledwie około pięciu procent obecnego. Widma uzyskano dla ponad 160 milionów źródeł. Rozkładając światło na „tęczę”, naukowcy określają odległości do galaktyk na podstawie charakterystycznych linii, przede wszystkim wodoru, i zaczynają budować trójwymiarową strukturę kosmicznej sieci.
Wśród zdjęć znajduje się gromada galaktyk Abell 3128 w odległości około 800 milionów lat świetlnych, galaktyka pierścieniowa NGC 1291, grupa Messier 81 i supergromada Zegara. Te obrazy to nie tylko piękne widoki. Dostarczają statystyki niezbędnej do badania rzadkich obiektów i zrozumienia, jak powstawały i rosły gigantyczne struktury.
Dyrektorka ds. nauki ESA profesor Carole Mundell zauważyła, że wydanie to największy tego rodzaju przegląd kosmosu i kładzie podwaliny pod odkrycia w nowej dziedzinie astronomii. Naukowa kierowniczka misji Valeria Pettorino podkreśliła: poprzednie wydania obejmowały zaledwie kilka dni obserwacji na powierzchni około 60 stopni kwadratowych, a teraz badacze mają do dyspozycji ponad rok danych na znacznie większym obszarze. Pełne Data Release 1 oczekiwane jest w połowie 2027 roku i doda pomiary słabego soczewkowania, które dopełnią obraz.
Dane są już dostępne za pośrednictwem platformy Euclid Data Space. Obejmują surowe obserwacje, skalibrowane obrazy, katalogi i widma. To dopiero początek. Przed nami lata pracy, które pozwolą zobaczyć, jak ciemna materia kształtuje kosmiczną sieć, a ciemna energia przyspiesza rozszerzanie się Wszechświata. Setki milionów galaktyk rozproszonych na miliardy lat świetlnych już układają się w jedną mapę. A za każdym z tych odległych świateł kryje się złożona historia materii, grawitacji i czasu, która stopniowo staje się dostępna ludzkiemu spojrzeniu.
